Mariusz Świder

Marszałek ROKOSSOWSKI

Polak czy Rosjanin najwybitniejszym dowódcą drugiej wojny światowej?

Warszawa 2026

Copyright© AA S. Świder, 2025

Prawa autorskie i wydawnicze chronione

Projekt okładki GJ-studio Grażyna Janecka Skład Rafał Lisowski

Opracowanie redakcyjne Aldona Zawadzka

Zdjęcia pochodzą ze zbiorów prywatnych Autora i ze źródeł publicznych

Wydanie drugie Warszawa 2026

Wydawnictwo AA S. Świder 05-825 Natolin Kasieńki 1

ISBN 978-83-68653-16-8

www.swiderzautografem.pl

„Cechą narodową Polaków był i jest zdrowy optymizm, wiara w przyszłość i we własne siły, pracowitość i gotowość do pokonania wszelkich trudności w imię dobra Ojczyzny. Te cechy ukształtowały się w ciągu wieków naszej walki o niepodległy byt narodowy i wyzwolenie społeczne. Dzięki tym cechom Naród nasz, mimo półtorawiekowej niewoli narodowej i okupacyjnego terroru, zmierzającego do fizycznego wyniszczenia Polaków, wyszedł zwycięsko ze wszystkich zmagań. Te cechy naszego bohaterskiego Narodu stanowią gwarancję, że zrealizujemy śmiałe i porywające plany”.

marszałek Konstanty Rokossowski

(gazeta „Żołnierz Wolności”)

Spis treści

1. Marszałek ROKOSSOWSKI

1. Rekomendacje

2. Słowo wstępne

3. Przedmowa

4. Od autora

5. Polak z urodzenia

6. Nadszedł rok 1914…

7. W Armii Czerwonej

8. Skarb Barona Ungerna

9. Na dalekim wschodzie

10. Posłowie

11. Indeks nazwisk

12. Spis treści

Pamięci Polaków Żołnierzy którzy w latach 1944–1945 wyzwalali polskie miasta i wsie

książkę tę poświęcam.

Autor

Autor dziękuje za wydatną pomoc w tworzeniu tej publikacji Aldonie Zawadzkiej i Markowi Veith

Rekomendacje

Ta książka stanowi wyraz odwagi Autora i obiektywizmu Jego ocen. W atmosferze panującej u nas nienawiści do Rosji i czasów PRL, publikacja ta nabiera szczególnego znaczenia. Mam nadzieję, że skłoni Czytelników do głębszej refleksji. Życzliwy namysł Autora nad życiem marszałka Rokossowskiego powinien być wzorem dla tych, którzy manipulują obrazem przeszłości. Podziwiam wiedzę Autora i jego konsekwentne podejmowanie problematyki polsko-rosyjskiej.

Prof. dr hab. Maria Szyszkowska

Obiektywizm, fakty, dystans polityczny a przede wszystkim szacunek dla osiągnięć i czynów jednego z najsprawniejszych, wręcz wybitnych dowódców minionego wieku, bohatera II Wojny Światowej. Książka nie łatwa i wymykająca się schematom myślenia, ocen, dopuszczalnej współcześnie jedynie prawdziwej antyrosyjskiej narracji i biało-czarnemu oglądowi świata. Prawda o Polaku wielkim, Marszałku… jak mawiano: dwóch Narodów. Niełatwa prawda o życiu na styku bólu i rozpaczy narodów Polskiego i ówczesnego Związku Radzieckiego. Był Polakiem, choć spoczął na Kremlu, dzieci i wnuki wychował na Polaków. Książka wzbudzi negację i wywoła kontrowersje… a może da szansę na nowo spojrzeć na życiorys człowieka, który wpłynął na losy Polski, Rosji i całego świata. Gratuję autorowi odwagi i siły, które doprowadziły do powstania tego dzieła. Czytelnikom polecam książkę Mariusza Świdra i życzę ostrożności w kategorycznych ocenach. Tak łatwo współczesnym przychodzi ocena i zapomnienie, tak trudno poznanie, zrozumienie i pamięć. Książka pozwala poznać i zrozumieć.

Dr Artur Bartoszewicz, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie

Polacy i Rosjanie to narody, które wyróżnia tożsamość budowana wokół heroizmu, misyjności i posłannictwa dziejowego. Są one skazane na siebie przez geograficzne sąsiedztwo i przenikającą się nawzajem historię. Żadne mury, ani cenzury nie zmienią tego stanu rzeczy. Ich bohaterowie w czasach próby, którymi były wielkie wojny o przetrwanie, podnoszeni są do rangi „świętych”, zasługujących na trwałe miejsce w panteonach narodowych. Na przykład Iwan Susanin czy Kuźma Minin i Dmitrij Pożarski są zmitologizowanymi bohaterami po jednej stronie, a po drugiej hetman Stanisław Żółkiewski, który jako jedyny w historii dowódca wojenny zdobył moskiewski Kreml. Ale jest też tak, że chwalebnej pamięci o takich wybrańcach losu przeciwstawia się pamięć haniebną, legendzie wzniosłej towarzyszy dziejowa klątwa. Taka paradoksalna aura otacza pamięć bohatera recenzowanej książki, „marszałka dwóch narodów”, pogromcy Niemców pod Moskwą, Stalingradem i Kurskiem, Konstantego Rokossowskiego.

Rokossowski to postać heroiczna i tragiczna. Wedle wojennych zasług był niewątpliwie wodzem i strategiem na miarę największych w historii. Był geniuszem wojny, a jednocześnie „porządnym” człowiekiem, któremu pod wieloma względami nie dorównywali inni. Był jednym z najważniejszych współautorów triumfu militarnego ZSRR w II wojnie światowej. Chylili przed nim czoła najwięksi dowódcy aliantów zachodnich.

Okazuje się jednak, że ani wcześniejsze upokorzenia, doznane w okresie represji stalinowskich lat trzydziestych XX wieku, ani niepodważalne zasługi wojenne nie wystarczą, aby zapamiętano go jako jednoznacznie pozytywnego bohatera dwu państw i narodów. Dla Rosjan, a głównie dla samego Stalina był ze względu na niezwykłe sukcesy i polskie pochodzenie niewygodnym partnerem zwycięstwa. Dla Polaków natomiast, zwłaszcza ekip rządzących Polską w okresie stalinizmu w latach 1948–1956, był „obcym namiestnikiem”, choć paradoksalnie, stawał w obronie „narodowej drogi do socjalizmu”.

Z nadania kremlowskiego satrapy stał się symbolem sowieckiego zniewolenia Polski, dowodząc wojskami radzieckimi, stacjonującymi w powojennej Polsce, a następnie obejmując m.in. urząd ministra obrony narodowej w latach 1949–1956. Jego misja w Polsce skończyła się katastrofą polityczną i moralną. Niechciany w rodzinnym kraju, wracał do przybranej ojczyzny jako odrzucony i sponiewierany przez swoich.

Czy naprawdę, mimo sympatii do Polski i osobistego oddania sprawom polskim, wykonując obowiązki i zadania polityczne, będące konsekwencją powojennego podziału geopolitycznych wpływów, nie miał świadomości, że służy sprawie, którą historia i potomni ocenią negatywnie? Czy zbrodnie systemu obciążają tylko pojedynczych decydentów? W jakiej mierze odpowiadają za nie ci wszyscy, którzy tworzyli ogromny aparat administracyjny, podporządkowany dyrektywom płynącym z Moskwy? I w końcu, czy nawet najwybitniejsza jednostka mogła przeciwstawić się głównemu nurtowi ówczesnej polityki i zmienić bieg dziejów?

Konstanty Rokossowski, dzięki swoim przymiotom umysłowym z pewnością doskonale rozumiał, że powojenna Polska nie była państwem suwerennym ani idealnym, ale była jedynym państwem narodu polskiego, jakie w nowych uwarunkowaniach geopolitycznych mogło realnie zaistnieć, podnieść się z ruin, rozwijać się i pokonywać cywilizacyjne zacofanie.

Autor recenzowanej książki na wiele tak postawionych pytań nie odpowiada, ale dotyka niezwykle istotnej dla ocen historycznych zależności między koniecznością wykonania rozkazu przez jej bohatera a jego odpowiedzialnością osobistą, między skutkami dokonywanych wyborów a własnym sumieniem. Wiele dylematów pozostaje nierozstrzygniętych, choć lektura książki skłoni niejednego czytelnika do zastanowienia się nad dramatem rozdarcia Rokossowskiego między lojalnością wobec własnego narodu z jednej strony i państwa przybranego z drugiej, którym poświęcił i służbę, i niezwykłe życie.

Prof. dr hab. Stanisław Bieleń, Uniwersytet Warszawski

Biografia Konstantego Rokossowskiego autorstwa Mariusza Świdra stanowi ewenement w publicystyce i historiografii polskiej. Ten marszałek ZSRR i Polski, jeden z najwybitniejszych dowódców w czasie II wojny światowej, współautor największych zwycięstw Armii Czerwonej nad hitlerowskimi Niemcami (pod Moskwą, Stalingradem i Kurskiem), o którym z uznaniem, a nawet podziwem mówili i pisali czołowi alianccy dowódcy, m.in. gen. Patton i Montgomery, który miał poważny udział w przyznaniu Polsce Szczecina, w naszym państwie na falach rozlewającej się od dziesięcioleci rusofobii określany jest jako wielki szkodnik, narodowy zaprzaniec i zdrajca. Polacy, którzy są dumni, że ks. Józef Poniatowski był marszałkiem Francji, generałowie Tadeusz Kościuszko i Kazimierz Pułaski bohaterami Stanów Zjednoczonych, a Józef Bem Węgier, w przypadku Rokossowskiego odnoszą się do niego z pogardą za jego rolę w dziejach ZSRR, mimo decydujących zwycięstw nad Niemcami. Mariusz Świder w swojej książce postanowił przełamać tę swoistą schizofrenię.

Ukazał w swej książce bardzo głębokie korzenie polskości i patriotyzmu wielkopolskiej rodziny Rokossowskich, na tle których przedstawił niezwykły życiorys i miejsce w historii Polski i ZSRR Konstantego Rokossowskiego – najwybitniejszego przedstawiciela tej rodziny.

Aby tego dowieść, oparł swą pracę na bardzo rozległym materiale źródłowym i wykazał się odwagą cywilną, by przeciwstawić się opiniom poniżającym bohatera tej książki, które wyszły spod piór częstokroć luminarzy polskiej historiografii i publicystyki.

Prof. dr hab. Stanisław Sławomir Nicieja, Uniwersytet Opolski

Ukazanie w książce Mariusza Świdra majestatycznej postaci Marszałka Rokossowskiego wyłamuje zmowę milczenia powstałego wokół tego niesłusznie zapomnianego Polaka.

Przemiany ustrojowe w Polsce nie stały się okresem wolności, w tym także wolności poznawania historii Polski. Ocenzurowane w czasach PRL postacie i wydarzenia wróciły do łask, natomiast zgodnie z zasadą wahadła zapomnieniu i szkalowaniu poddani zostali wszyscy naznaczeni skazą „bycia czerwonymi”.

Trzyma się niestety to pewnej prawidłowości historiografii polskiej, kiedy przyjmując którąś z pozycji politycznej czy światopoglądowej od czci i wiary odsądzane są wybitne postacie nie mieszczące się w stereotypowym wzorcu patrioty. Marszałek Konstanty Rokossowski jest jednym z największych dowódców II wojny światowej. Znalazł się po stronie Sowietów i przeszedł przez wszystkie doświadczenia utrwalania się państwa komunistycznego. Od kariery wojskowej do czystek stalinowskich i represji. Okresem tryumfu przyszłego marszałka było dowództwo w wielkich bitwach II wojny światowej. Jego zdolnościom strategicznym należy zawdzięczać epokowe zwycięstwo pod Stalingradem, gdzie zderzyły się siły dwóch armii przekraczające milion żołnierzy. Jako dowódca I Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej dokonał szeregu ważnych militarnych operacji, które zadecydowały o wyniku wojny. Na czele II Frontu Białoruskiego Rokossowski zwalczał Niemców na terenach Polski, przyczynił się do wyzwolenia Pomorza Gdańskiego, a także odegrał decydującą rolę w powrocie Szczecina do Macierzy.

Poza licznymi najwyższymi nagrodami armii alianckich uwieńczeniem chwały sowieckiego marszałka Polaka było przewodniczenie Defiladzie Zwycięstwa na Placu Czerwonym w Moskwie w 1945 roku. Po wojnie z ramienia Związku Sowieckiego dowodził Północną Grupą Armii Czerwonej w Polsce komunistycznej. Niedługo potem został polskim ministrem obrony narodowej w czasie nasilenia się represji stalinowskich. Jako sowiecki bohater funkcjonował w trybach sowietyzacji Polski staczając walkę między polskością a zadaniem politycznym od „Wielkiego Brata”. Usuwanie z Wojska Polskiego przedwojennych oficerów szło w parze z szacunkiem do tradycji oręża polskiego, uznawanie zwierzchności oficerów politycznych przysłanych ze Związku Sowieckiego łączyło się z dbałością o politykę kadrową zachowującą polski charakter sił zbrojnych. Na skutek wewnątrzfrakcyjnych intryg w PZPR marszałek Rokossowski został usunięty z Biura Politycznego, a także zdymisjonowany z urzędu MON. Ostatek życia spędził dowódca w ZSRR, piastując honorowe urzędy w wojsku i pozostając poza burzliwymi walkami stronnictw sowieckiej biurokracji partyjnej. Przedstawianie sylwetki Konstantego Rokossowskiego jest zadaniem niezwykle trudnym, gdyż słuszne antysowieckie nastroje należałoby skonfrontować z geniuszem wojennym marszałka polskiego. Przy tym należy dotrzeć do informacji o tym, jakim człowiekiem był Rokossowski: sowieckim namiestnikiem w Polsce Ludowej, czy Polakiem na służbie sowieckiej, który w warunkach dominacji komunistycznej starał się zachować polskość w WP, dbał o sprawność bojową armii polskiej. Zadania tego podjął się Mariusz Świder, autor bestsellerowej książki „Jak Polacy budowali Rosję?” która doczekała się licznych edycji w różnych wydawnictwach. Przywrócił on Polakom ich wybitnych działaczy nieznanych, albo z łatwością zaliczanych do Ruskich. W biogramach wielu rosyjskich uczonych, wojskowych, artystów odnalazł on głębokie powiązanie z polskością, przodków pieczętujących się starodawnymi szlacheckimi herbami, szczycących się chlubną historią służby Rzeczypospolitej. W podobny sposób ukazuje on postać Konstantyna Rokossowskiego, pośpiesznie usuniętego z panteonu wielkich Polaków. Czyni to z piękną łatwością literacką, sięga do wspomnień potomków marszałka, osobistych kontaktów z jego rodziną, pisze bez dogmatów ideologicznych i wewnętrznej cenzury. Lektura książki zatem jest piękną przygodą intelektualną, odkryciem i przybliżeniem bohatera II wojny światowej, pogromcy nazistowskich Niemiec, Polaka.

Dr hab. prof. ucz. Włodzimierz Osadczy, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Instytut Pamięci i Dziedzictwa Kresowego

Słowo wstępne

O marszałku Rokossowskim napisano wiele książek, artykułów i wspomnień, a ich autorami byli ludzie, którzy znali go osobiście i służyli pod jego dowództwem. W Rosji cieszy się on zasłużoną sławą jako jeden z najwybitniejszych a niektórzy uważają, że najwybitniejszy wojskowy XX wieku. Operacje prowadzone pod jego dowództwem są opisane w podręcznikach i studiowane w akademiach wojskowych. Jego cechy osobiste jako przywódcy i człowieka są stawiane za wzór młodemu pokoleniu oficerów.

Niestety, w Polsce jest inaczej. Jego wybitny wkład w zwycięstwo nad nazistowskimi Niemcami jest przemilczany. Podkreśla się różnorodne aspekty polityczne, które towarzyszyły jego działalności w czasie wojny, a zwłaszcza podczas pobytu w Polsce, gdy pełnił funkcję naczelnego dowódcy Północnej Grupy Wojsk a później ministra obrony narodowej PRL.

Jednocześnie wielu autorów, zwłaszcza w ciągu ostatnich 10–15 lat, nie stroniło od jawnego fałszowania wielu faktów z jego biografii.

Książka Mariusza Świdra, której tekst autor uprzejmie udostępnił mi przed publikacją, jest moim zdaniem znacznie lepsza niż wszystko, co napisano o Rokossowskim w III RP. Jest napisana rzetelnie i opiera się na świadectwach wielu osób, które znały mojego dziadka zarówno z jego działalności wojskowej, jak i z życia prywatnego.

Autor obiektywnie ocenia wiele aspektów trudnego powojennego otoczenia, zarówno w Polsce, jak i w ZSRR. Z perspektywy rosyjskiego czytelnika, można dostrzec uwypuklenie akcentów polskich. Ale takie są współczesne realia. Zwłaszcza że książkę napisał Polak, dla polskiego czytelnika. Uważam, że im więcej takich książek po polsku, tym lepiej – bo tych, którzy chcą oczernić marszałka i wypaczyć fakty z jego trudnej biografii jest we współczesnej Polsce coraz więcej.

Spotkanie autora z Konstantym Rokossowskim jr. (wnukiem marszałka) w dn. 21 września 2025, Moskwa

I myślę, że głos prawdy, którym autor przekazuje czytelnikom prawdziwe fakty, a nie rozmaite anegdoty i spekulacje na temat Rokossowskiego, szargające jego dobre imię i reputację jako Polaka, obywatela i dowódcy wojskowego, będzie brzmiał coraz głośniej wraz z publikacją tej książki.

Konstanty Rokossowski jr. (wnuk marszałka)

Przedmowa

Czy zastanawialiśmy się nad kryteriami, które stosujemy zaliczając wielkie postaci z przeszłości do naszej, polskiej historii? Bo przecież Konstanty Rokossowski był wybitnym i wielce zasłużonym dowódcą, być może jednym z kilku najważniejszych twórców zwycięstwa nad wojskami niemieckimi w czasie drugiej wojny światowej, co nawet przyznali również nieskorzy do pochwał zachodni znawcy sztuki wojennej. A jak wiemy w naszej świadomości liczą się głównie właśnie ich oceny.

Stawką tamtej wojny było nasze biologiczne przetrwanie, które wprost i bezalternatywnie zależało od militarnego pokonania Niemiec. Jeśli ktoś, kto z urodzenia i wychowania był Polakiem, walnie przyczyniał się do pokonania naszego śmiertelnego w każdym znaczeniu tego słowa wroga, to może powinien należeć do naszej, polskiej historii, mimo że dowodził armiami innego państwa, które (oględnie mówiąc) nie zawsze było nam przyjazne. Są tu co najmniej dwie szkoły historyczne: ekskluzywna i inkluzywna. Na lubianym przez nas „zachodzie” niepodzielnie króluje ta druga, zawłaszczająca wybitne jednostki do swoich panteonów. Odwołując się do życiorysów naszych rodaków wiemy, że bohaterem amerykańskim jest Tadeusz Kościuszko, a we Francji książę Józef Poniatowski, który w ostatnich dniach swojego życia nawet został napoleońskim marszałkiem: oni również tworzyli i tworzą historię tamtych państw. My raczej opowiadamy się za podejściem ekskluzywnym: nie przygarniamy do naszej historii Polaków, którzy mimo unikatowych umiejętności i sukcesów – „wysługiwali się obcym”. W naszej świadomości nadmiernie wyeksponowane jest pojęcie „zdrady” definiowanej w dość dowolny, a często wręcz bałamutny sposób. Bohater tej książki nawet formalnie należy do naszej historii, bo przecież był ministrem obrony narodowej oraz otrzymał stopień marszałka Polski, ale działo się to przecież w okresie historii wykreślonej, zwanej nawet „okupacją sowiecką”.

Mam nadzieję, że recenzowane dzieło przyczyni się do przynajmniej częściowej rewizji ekskluzywnego stosunku do naszych wybitnych rodaków, którzy tworzyli w obcym mundurze historię Europy XX wieku, bo jak dotąd bez kolejnej wielkiej wojny przetrwała już ona 80 lat.

Autor rozmawia z profesorem Modzelewskim, autorem niniejszej Przedmowy

Czy na to zasłużył Konstanty Rokossowski? Sądzę, że z wielu powodów, wśród których najważniejszym jest współautorstwo wielkiego zwycięstwa nad Niemcami (i ich europejskimi sługusami) w wojnie, które uratowało nas od zagłady. Dziś już niewielu chce o tym pamiętać.

Prof. dr hab. Witold Modzelewski

Od autora

„To, czego dokonałem, nie dorównuje temu,

czego dokonał marszałek Rokossowski”.

marszałek Bernard Law Montgomery

Par Imperium Brytyjskiego

Wydarzenia decydujące o wyniku drugiej wojny światowej i klęsce Niemiec rozegrały się na froncie wschodnim. Decydującymi były bitwy pod Moskwą (1941), Stalingradem (1942) i na Łuku Kurskim (1943, największa bitwa pancerna w historii świata). Głównym autorem tych zwycięstw był marszałek Rokossowski. W 1944 roku zastosował nowatorską, wymyśloną przez siebie taktykę błyskawicznie wyzwalając Białoruś – tzw. „akcja Bagration”. Potem z dowodzonym przez siebie 1. Frontem Białoruskim – głównym frontem wojsk sowieckich – podszedł latem 1944 roku pod Warszawę, swoje rodzinne miasto, w którym przebywała wtedy m.in. jego rodzona siostra Helena. Chciał stolicę Polski „brać z marszu”, nawet wysłał do Moskwy plan wyzwolenia polskiej stolicy – na co jednak nie pozwolił mu Stalin, który wkrótce zdjął Rokossowskiego ze stanowiska – a na jego miejsce ustanowił marszałka Grigorija Żukowa, który dzięki temu zgarnął potem splendor wyzwoliciela Warszawy i zdobywcy Berlina.

Konstanty Rokossowski, syn Ksawerego, Polak, wywodzący się ze starej wielkopolskiej rodziny Rokossowskich herbu Glaubicz.

To on dowodził Defiladą Zwycięstwa w 1945 roku w Moskwie, na Placu Czerwonym.

Wielokrotnie ranny i odznaczany. Dowódca wykazujący się nieprzeciętną odwagą i zdolnościami. Ofiara stalinowskich czystek. Aresztowany w 1937 roku, więziony i torturowany.

W czasie drugiej wojny światowej dowodził ponad milionem żołnierzy. Uczestniczył w obronie Moskwy, dowodził frontami: Briańskim, Dońskim i Centralnym – przemianowanym po bitwie kurskiej na 1. Front Białoruski, który był najważniejszym w świecie frontem drugiej wojny światowej.

Konstanty Rokossowski

„Polak z pochodzenia, autentyczny Polak, ale obywatel Związku Radzieckiego z wyboru – pisał o Rokossowskim prof. Paweł Wieczorkiewicz – potem ofiara stalinowskiej czystki, więzień łagrów torturowany, poniewierany i bity. Powołany do służby po zwolnieniu w 1940 roku. Okazał się jednym z najwybitniejszych dowódców sowieckich II Wojny Światowej, może i najwybitniejszym. W historiografii rosyjskiej obecnej, która przewartościowuje wiele utartych schematycznych i propagandowych mitów, toczy się wielka dyskusja. Kto był tym najwybitniejszym dowódcą Armii Czerwonej? I bardzo wiele głosów pada m. in. za operację Bagration na korzyść Rokossowskiego, nie Żukowa, a tym bardziej nie Koniewa – a właśnie Rokossowskiego, i to jest chyba werdykt sprawiedliwy. Dlaczego? Rokossowski potrafił nie tylko bardzo umiejętnie dowodzić, Rokossowski był jedynym dowódcą sowieckim, co potwierdzają wszyscy jego podkomendni, który rachował koszty ludzkie, który brał pod uwagę minimalizację strat. To powodowało, że oficerowie i żołnierze marzyli, żeby znaleźć się pod rozkazami Rokossowskiego. To było bardzo niepewną, ale jakąś formą polisy na życie, była jakaś szansa przeżycia wojny: u Żukowa była znikoma (czy u Koniewa), a u Rokossowskiego była znacznie większa. Skąd ten oszałamiający sukces sowiecki? Otóż armia niemiecka tak dzielnie trzeba powiedzieć walcząca na froncie wschodnim do końca 1943 roku – w 1944 roku znalazła się w sytuacji zmarzniętego, zziębniętego człowieka, okrywającego się zbyt krótką, a w dodatku dziurawą kołdrą. Było po prostu za mało sił i za mało wojska. Dało się obsadzić z grubsza linię frontu, ale każde jej wyłamanie mogło powodować niezwykłe skutki i rzeczywiście katastrofa grupy Armii Centrum, którą Rokossowski kleszczowymi uderzeniami rozbił, pobił i okrążył spowodowała wielesetkilometrową lukę we froncie.

Lukę, którą udało się zatkać dopiero na Wiśle i dlatego w operacjach ofensywnych alianckich II Wojny Światowej operacja Bagration jaśnieje blaskiem i wśród najwybitniejszych dowódców II Wojny Światowej musi znaleźć się nazwisko Konstantego Rokossowskiego”.

Żaden ze współczesnych mu dowódców nie miał takich osiągnięć wojennych. To on, ze swoimi żołnierzami, odegrał pod Stalingradem główną rolę w rozbiciu wojsk feldmarszałka Paulusa i to on wygrał największą bitwę pancerną pod Kurskiem. Zmienił bieg drugiej wojny światowej.

Prawdopodobnie splendor jaki go otaczał spowodował, że Stalin, obawiając się propolskich nastrojów i nie chcąc, aby to Polak zdobył Berlin, na kilka miesięcy przed zakończeniem wojny, odebrał Rokossowskiemu dowództwo nad 1. Frontem Białoruskim, przekazując je Żukowowi.

W 1949 roku mianowany na marszałka Polski i powołany na stanowisko ministra obrony narodowej, został odwołany ze stanowiska 8 listopada 1956 roku. Wyjechał do Moskwy i nigdy już do Polski nie wrócił.

Niniejsza książka jest próbą odpowiedzi na pytanie, kim był i co ukształtowało w młodości tego wyjątkowego i jedynego w naszej współczesnej historii żołnierza, który rozpoczynając służbę jako szeregowiec, wywalczył w boju wszystkie po kolei stopnie w hierarchii wojskowej wieńcząc swoją karierę najwyższym stopniem – marszałka. I to dwóch państw.

Polak z urodzenia

Rokossowscy to stara wielkopolska rodzina herbu Glaubicz. Początkowo występowali pod nazwiskiem Czasza. Byli właścicielami wsi Rokosowo w Wielkopolsce i przekształcili nazwisko na Rokossowscy.

Ród ten jest znany od XV wieku. Jego przedstawiciele byli rycerzami, dowódcami, posłami na Sejm, brali udział w elekcjach, byli sygnatariuszami Unii Lubelskiej.

„Rokossowscy to stara polska rodzina szlachecka przynależna do herbu Glaubicz, a wywodząca się z gniazda Rokosowo, położonego pod Kościanem w Wielkopolsce” – pisze Andrzej Rola-Stężycki na stronach internetowych Instytutu Genealogii, którego był Prezesem. „Linia Konstantego była od dawna zdeklasowana, choć pamiętająca pełnione urzędy i arystokratyczne aspiracje. Ich pauperyzację przyspieszyło to, że przedstawiciele tej rodziny uczestniczyli w powstaniach narodowych i służyli w wojskach Księstwa Warszawskiego”.

Świadectwo urodzenia Ksawerego Rokossowskiego

Grób siostry Marszałka – Heleny Rokossowskiej na cmentarzu bródnowskim

Bezpośrednim przodkiem Konstantego był jego pradziad Franciszek Józef Rokossowski, syn Jakuba i Agnieszki z d. Gajewskiej. Mając trzydzieści trzy lata brał udział w kampanii 1812 roku po stronie Napoleona. W stopniu porucznika walczył w 2. Pułku Jazdy Księstwa Warszawskiego, w składzie którego wkraczał do Moskwy. Jego nominację własnoręcznie podpisał książę Józef Poniatowski, dokument ten zachował się.

Franciszek miał szóstkę dzieci, m.in. syna Wincentego, dziadka Konstantego. Mało o nim wiemy, ale więziony był w X pawilonie Cytadeli Warszawskiej za przechowywanie broni i pomoc powstańcom styczniowym. Zachowały się dokumenty to potwierdzające, zademonstrowane mi przez Jana Engelgarda, kierownika Muzeum X Pawilonu Cytadeli. Napisano w nich, że Wincenty Rokossowski to: „Właściciel ziemski wsi Popielarni w powiecie ostrowskim. Wezwany na przesłuchanie do Tymcz. Kom. woj. Śledcz. Został aresztowany i osadzony w X pawilonie w jednym dniu z Tadeuszem Kościuszewskim. Lipiec 1866”. Wiemy też, że potem, przez jakiś czas Wincenty był rządcą majątku Stok k. Ostrowi Mazowieckiej.

Wincenty zmarł w 1897 roku, w Nasielsku koło Nowego Dworu Mazowieckiego. Nie wiadomo czy zdążył zobaczyć swojego wnuka, przyszłego marszałka, urodzonego w 1896 roku.

Żoną Wincentego była Konstancja Wiktoria Cholewicka. Jej siostrą była warszawska baletnica Teatru Wielkiego Helena Cholewicka, która jako pierwsza w Teatrze Wielkim uzyskała tytuł „primaballerina assoluta”. Pochowana jest na warszawskim cmentarzu na Bródnie, w tej samej mogile, co ojciec Konstantego – Ksawery.

Grób babci Konstantego Konstancji, na cześć której otrzymał swe imię, oraz krewnych Wysockich na warszawskich Powązkach

Mówiono, że to po niej Konstanty Rokossowski odziedziczył talent do tańca. Była jedną z najbardziej utalentowanych baletnic Polek, obok Olgi Lepieszyńskiej czy Matyldy Krzesińskiej. Korzystając z okazji chciałbym wspomnieć o niej, bo warta jest naszej pamięci. Urodziła się w Warszawie 20 stycznia 1848 roku. Studiowała w Mediolanie i Paryżu, gdzie kształciła się pod okiem Marii Taglioni. Gdy w 1868 roku główna primabalerina Kamila Stefańska wyjechała do Brukseli, gdzie wyszła za mąż za księcia Emila Sayn-Wittgenstein, wszystkie jej główne role przejęła Helena. Jako primabalerina Teatru Wielkiego w Warszawie dostała mieszkanie na ulicy Senatorskiej 19. 28 stycznia 1872 roku, zauroczony talentem młodej dwudziestoczteroletniej baletnicy, car Aleksander II przyznał jej tytuł „primaballeriny assoluta”. Zapis w Kurierze Warszawskim (1872 rok, nr 31): „Panna Helena Cholewicka z decyzji JW. Namiestnika Królestwa otrzymała w tych dniach nominację na pierwszą tancerkę solową, (prima ballerina assoluta) teatrów warszawskich”. Wraz z tytułem otrzymała bardzo dobrą zapłatę: 2000 rubli rocznie i 25 rubli premii za każdy występ. Dzięki wysokim zarobkom mogła sobie pozwolić na wyjazdy do uzdrowisk na południu Europy, by leczyć gruźlicę. Rok po otrzymaniu tytułu udała się na gościnne występy do Wiednia.

Rok 1878 był dla niej wyjątkowo udany. Odniosła sukces w „Meluzynie”, a w styczniu i w lutym artystkę zaproszono do neapolitańskiego teatru San Carlo, gdzie dawała gościnne występy oraz nagrodzono ją w ramach uznania dyplomem i złotym medalem „honore et merito”. Następnie ponownie gościła w Wiedniu, gdzie w Operze Cesarskiej występowała jako Nereida we „Flicku i Flocku”. Po odegraniu Jotty, Helena otrzymała bukiet, w którym ukryty był ogromny klejnot! A w 1881 roku, gażę baleriny podwyższono o kolejne 1000 rubli rocznie.

Niestety, zdrowie Cholewickiej coraz bardziej się pogarszało. Ostatni raz wyszła na scenę 3 listopada 1881 roku w divertissement z opery „Elda”. 16 czerwca 1882 odbył się pożegnalny benefis primabaleriny. Gdy schodziła ze sceny miała zaledwie trzydzieści cztery lata. Pod koniec życia wyjechała na Riwierę Francuską. Zmarła 13 grudnia 1883 roku w Nicei.

Najstarszym synem jej siostry Konstancji (jej grób znajduje się na warszawskim cmentarzu bródnowskim obok grobu ojca Konstantego) i Wincentego Rokossowskiego był Ksawery Józef Wojciech, ojciec przyszłego marszałka. Ksawery urodził się w miejscowości Ziomek pod Ostrowią Mazowiecką w 1853 roku (zachowała się metryka). Gdy miał jedenaście lat uciekł z domu do powstańców styczniowych, bo chciał „walczyć o Polskę”. Nie wiadomo jakim cudem, dotarł w ramach walk aż na Lubelszczyznę…

Gdy dorósł, został leśniczym pod Komorowem. Tam urodziły się jego dzieci, 21 grudnia 1896 roku Konstanty i jego młodsza siostra Helena (ur. 1898). Ochrzczeni zostali w pobliskiej miejscowej świątyni pod wezwaniem św. Jozafata. Nie zachowały się jednak metryki urodzenia (świadectwa chrztu) Konstantego ani jego rodzeństwa.

Okoliczne parafie (prawosławne również) zobowiązane są przekazywać dokumenty mające powyżej 100 lat do lokalnego oddziału Archiwum Państwowego w Pułtusku, skąd odpowiedziano mi pisemnie, że nie mają żadnych dokumentów metrykalnych z lat 1892–1902 (są wcześniejsze i późniejsze), gdyż spłonęły w trakcie pożaru. Zachował się natomiast w Warszawie akt zgonu Heleny Rokossowskiej (widziałem go), gdzie wyraźnie wpisane jest miejsce jej urodzenia: Komorowo pod Ostrowią Mazowiecką.

Nie ma więc powodu przypuszczać, by o dwa lata starszy Konstanty urodził się w Warszawie, jak podają niektóre źródła, dokąd rodzina przeprowadziła się, dopiero w 1899 roku – czy w Wielkich Łukach w Rosji, jak chcieliby niektórzy rosyjscy biografowie… Tym bardziej, że gdy Konstanty zgłaszał się 2 sierpnia 1914 roku w Grójcu do wojska rosyjskiego – to określono go w papierach jako „mieszkańca Komorowa powiatu ostrowskiego”. Tymczasem mieszkał przecież wtedy w samym Grójcu – a wcześniej przez kilkanaście lat w Warszawie… Ale zameldowany był ciągle w miejscu urodzenia.

Jednak według informacji przekazanych mi osobiście przez wnuka marszałka, w 1896 roku Rokossowscy mieszkali już na warszawskiej Pradze, na ulicy Stalowej 5. Potwierdzać to mają zapiski pułkownika T. Koneckiego z rozmów z Heleną Rokossowską i Romanem Wysockim, kuzynem dziadka Konstantego. Skąd zatem Komorowo, jako miejsce urodzenia w 1896 roku? Według teorii wnuka, Antonina mogła być odsyłana na czas porodów do Komorowa, do teściów, z powodu częstych i dalekich wyjazdów służbowych Ksawerego.

Według innych źródeł rodzina przeprowadziła się do Warszawy dopiero w1899 roku, gdzie Ksawery objął intratną posadę inspektora kolei. Powodziło im się dobrze, ale niestety trwało to krótko. W 1901 roku Ksawery został ciężko ranny w katastrofie kolejowej pod Petersburgiem, w jej wyniku podupadł na zdrowiu, a w 1902 roku, mając zaledwie czterdzieści dziewięć lat, zmarł. Został pochowany na cmentarzu bródnowskim w Warszawie, jego grób znajduje się w 15. alei. Prawie osiemdziesiąt lat później obok Ksawerego zostanie pochowana jego najmłodsza córka, Helena.

Ale nie ma tam grobu matki Konstantego. Ani tam – ani nigdzie w Polsce… Bardzo mało o niej wiemy, to tajemnicza postać. Wiemy, że nazywała się Antonina Owsiannikowa, pochodziła spod Pińska, jej ojciec był Rosjaninem, zaś matka Polką. Po śmierci męża, nie mając środków na bieżące utrzymanie w drogiej stolicy chciała zabrać dzieci i wrócić w rodzinne strony. Sprzeciwiła się temu rodzina Ksawerego, która zaopiekowała się Konstantym i Heleną formalnie ich adoptując, tylko najstarsza Maria pozostała przy matce. Wyjechały wkrótce w rodzinne strony Antoniny i niewiele wiemy o ich dalszym losie: tylko tyle, że Maria tuż przed pierwszą wojną wyjechała do Petersburga, wyszła za mąż, przeprowadziła się z mężem na północ i tam młodo zmarła w 1915 roku w miejscowości Buj (obwód kostromski). Matka Konstantego do końca życia mieszkała na Polesiu (zm.1911), jej grób znajduje się na katolickim cmentarzu w Telechanach, niedawno został odnowiony na koszt państwa białoruskiego. Zastanawia, dlaczego jest pochowana na cmentarzu katolickim (prawosławny jest obok). Może wyznanie odziedziczyła po swojej polskiej matce? To ona nauczyła syna wiersza: „Kto ty jesteś – Polak mały”. Marszałek zarecytuje go w przyszłości, w 1956 roku, gdy dowie się o wyrzuceniu go z Polski… Wyjedzie z ojczyzny pociągiem z małą walizką w ręku i nigdy już nie wróci. Cały swój dobytek rozda polskim przyjaciołom.

Mała dygresja: sam Rokossowski we wszelkiego rodzaju ankietach, biografiach itp. pisał, że urodził się w Warszawie. Bo w dorosłe życie wszedł przebywając w Rosji, gdzie o Komorowie czy Ostrowi nikt nie słyszał, poza tym zawsze ładniej brzmi, gdy napisze się o swoim urodzeniu w mieście stołecznym, a nie w prowincjonalnej miejscowości. Był zresztą blisko związany z Warszawą, spędził tu prawie całe swoje dzieciństwo (na Pradze i w Śródmieściu).

Skąd więc pojawiło się w jego biografii jeszcze inne miejsce urodzenia? Wersja, że Rokossowski urodził się w Wielkich Łukach z matki Atonidy (w rzeczywistości nosiła imię Antonina) i z ojca Konstantina (w rzeczywistości: Ksawery) pojawiła się pod koniec wojny. Wpisał do ankiety Wielkie Łuki jako miejsce urodzenia, gdyż takie dostał polecenie. Otrzymał bowiem w 1945 roku, już po raz drugi, order i tytuł Bohatera Związku Radzieckiego. A utarł się wtedy zwyczaj, że jeśli ktoś dwukrotnie został odznaczony, to w miejscowości urodzenia stawiano mu popiersie z brązu, z czego mieszkańcy byli bardzo dumni. To oczywiste, że Rosjanie woleli wybudować taki pomnik u siebie, a nie w „zagranicznej” Warszawie czy Komorowie pod Ostrowią Mazowiecką – tym bardziej, że w 1945 roku postawienie w zrujnowanej Polsce pomnika Rokossowskiego w radzieckim mundurze z gwiazdami Bohatera nie zostałoby dobrze odebrane.

Kostek miał zaledwie sześć lat, gdy zmarł ojciec, a miał przecież jeszcze dwie siostry – także będące dziećmi. Rodzinie pomagali bracia Ksawerego – Aleksander Apolinary i Michał Piotr. Aleksander prowadził lecznicę dentystyczną przy ul. Marszałkowskiej 151. Posłał Konstantego do prestiżowej szkoły profesora Antoniego Łaguny mieszczącej się przy ul. Świętokrzyskiej 25, a więc w samym centrum Warszawy. Do szkoły nie miał daleko, bo zamieszkał na ul. Marszałkowskiej 117 u swojej babki Konstancji, na cześć której otrzymał wcześniej imię.

Jednak w końcu 1906 roku zmarł niespodziewanie opiekun Konstantego, czterdziestoośmioletni stryj Aleksander. Opiekę nad nim przejął młodszy stryj Michał, który umieścił go w Gimnazjum Zgromadzenia Kupców na rogu ulic Twardej i Waliców. Kostek czytał mnóstwo książek, szczególnie o tematyce przygodowej i historycznej. Imponował sprawnością fizyczną i świetnie jeździł konno, dni wolne i wakacje spędzał w dzieciństwie w posiadłości stryja Aleksandra we wsi Pułapina pod Grodziskiem Mazowieckim. Tam całymi dniami ujeżdżał konie, pośród kolegów zyskał sobie przezwisko „Beduin”.

Niestety 24 sierpnia 1909 roku, w wieku zaledwie czterdziestu siedmiu lat, zmarł również stryj Michał. Pochowano go obok Aleksandra na cmentarzu powązkowskim. Pomniki na ich grobach po kilku latach własnoręcznie wykona i postawi… Konstanty Rokossowski, pracujący wówczas u swojego wuja w zakładzie kamieniarskim!

W 1910 roku po śmierci opiekujących się nim stryjów, Kostek, pozbawiony pomocy materialnej, musi porzucić naukę w Szkole Kupieckiej i iść do pracy. Podejmuje ją w tej samej fabryce dziewiarskiej na ulicy Szerokiej, gdzie wcześniej pracowała jego matka.

W fabryce zetknął się z nielegalną literaturą socjalistyczną. Gdy 1 maja 1912 roku załoga zorganizowała demonstracje i pochody uliczne – zaatakował ich oddział żandarmerii konnej, czerwony sztandar upadł na bruk. Rokossowski go podniósł i… wylądował na Pawiaku, gdzie spędził sześć tygodni.

Po odsiedzeniu kary nie przyjęto go z powrotem do fabryki, gdyż był „wichrzycielem”. Do pomocy wziął go więc mąż stryjenki Zofii – Stefan Wysocki, właściciel zakładu kamieniarskiego przy ul. Strzeleckiej 2. Kostek wrócił więc na Pragę, do dzielnicy swojego wczesnego dzieciństwa, zamieszkał przy ul. Konopackiej 11 u Zofii i Stefana Wysockich. To tutaj wykonał granitowy pomnik na grób stryjów Rokossowskich, stojący po dziś dzień na Powązkach. W tym zakładzie kamieniarskim powstały także kamienne elementy do właśnie budowanego mostu im. Mikołaja II (znanym obecnie jako most Poniatowskiego).

Ze względu na wysokie koszty życia i działalności Stefan Wysocki przenosi zakład kamieniarski do Grójca. Tu było łatwiej o surowiec i zamówienia. Przeprowadza się wraz z rodziną, bierze ze sobą także Konstantego. Zamieszkali przy ulicy Wareckiej. Młody Rokossowski ciężko pracował, a wolne chwile spędzał najczęściej w miejskiej bibliotece. Lubił grać na harmonijce, śpiewać – a nawet tańczyć. To ostatnie hobby wprowadzi go w latach trzydziestych w tarapaty i o mało nie zaważy na całej jego karierze wojskowej… Ale o tym później. Na razie Kostek jest młodym chłopakiem i wstępuje do orkiestry strażackiej! Gra na wielkiej basowej trąbie, a co niedziela orkiestra urządza parady połączone z koncertami w grójeckim parku rozrywki, tzw. „Alejkach”.

Dom przy ul. Stalowej 5 na warszawskiej Pradze, gdzie mieszkał Kostek Rokossowski

Po wybuchu pierwszej wojny światowej, Konstanty, jako ochotnik wstąpił 2 sierpnia 1914 roku wraz z kuzynem Janem Franciszkiem Rokossowskim (ur. 1891) do stacjonującego wówczas w Grójcu 5. Kargopolskiego Pułku Dragonów, dowodzonego przez pułkownika Artura Szmidta. Bił się dzielnie, był dwa razy ranny i cztery razy odznaczony za odwagę, m.in. Krzyżem św. Jerzego.

W 1917 roku, po rozformowaniu koło Wołogdy Pułku Kargopolskiego, w którym służył Rokossowski, około stu dragonów wstąpiło do oddziału czerwonogwardyjskiego. Wierni tradycji żołnierze pozostawili mu nazwę „kargopolski”. Na dowódcę wyznaczyli Polaka Adolfa Juszkiewicza, na zastępcę Konstantego Rokossowskiego. Jego stryjeczny brat Franciszek Jan Rokossowski wstąpił zaś do Polskiego wojska, dzielnie walczył o niepodległość Ojczyzny, odznaczony kilkoma orderami po wojnie wrócił do Warszawy.

Ciekawym jest los tegoż Franciszka, polskiego urzędnika państwowego, z którym Konstanty utrzymywał kontakt przez całe życie, nawet będąc już „komunistycznym” oficerem. Urodził się w 1891 roku w Tarczynie jako syn Wincentego i Marianny z d. Czerwińskiej. W Warszawie uczęszczał do II gimnazjum męskiego przy ulicy Nowolipki 11. W 1911 roku zdał tam maturę. Od listopada 1913 uczył się w Szkole oficerskiej w Elizawetgradzie, którą po pół roku porzucił. Po wybuchu pierwszej wojny światowej, zgłosił się wraz z Konstantym, jako ochotnik, do rosyjskiego wojska. Po pięciu latach carskiej służby w 5. Pułku Huzarów, Jan Franciszek zdecydował się na powrót do ojczyzny w szeregach wojsk polskich. W listopadzie 1918 roku zgłosił się do służby do 12. Pułku Ułanów. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Za zasługi wojenne był odznaczony krzyżem Virtuti Militari 4 klasy, Medalem Francuskim, trzy razy Krzyżem Walecznych i Medalem Niepodległości. W 1927 roku awansował ze stopnia starszego porucznika na rotmistrza. W tym samym roku pojął za żonę Eugenię (z domu Kossowską, czyli prawie ro-Kossowską!), córkę ziemianina. Wstąpił w szeregi Policji Państwowej, gdzie pracował jako urzędnik w Wydziale III (personalnym) Komendy Głównej Policji Państwowej w Warszawie. W 1930 został awansowany do stopnia aspiranta. W 1931 roku ukończył roczny kurs oficerski, następstwem czego był awans na podkomisarza. W 1932 dostał przeniesienie do Sosnowca, gdzie pełnił rolę dowódcy szwadronu policji konnej. W czasie drugiej wojny światowej, 29 września w boju pod Rawą Ruską, dostał się do niemieckiej niewoli. Jako jeniec wojenny, przebywał w oflagu do 2 stycznia 1942. Wcześniej, jeszcze w czasie działań wojennych, był dwukrotnie ranny: w nogę oraz bardzo ciężko w plecy. Miał także kłopoty z sercem. By wyjść z niewoli, którą znosił podwójnie ciężko ze względu na stan zdrowia, zgodził się na pracę w granatowej policji, działając jednocześnie w polskim podziemiu w Korpusie Bezpieczeństwa Armii Krajowej, nosił pseudonim „Józef”.

W 1944 roku podległy dotychczas Armii Krajowej Korpus Bezpieczeństwa uznał zwierzchność Krajowej Rady Narodowej i rządu PKWN.

W listopadzie 1945 roku Franciszek wysłał do Komendy Głównej Milicji Obywatelskiej prośbę o przyjęcie do pracy wraz z załączonym życiorysem. Pod jego koniec pisał: „Jestem bratem marszałka Zw. Sow. Rokossowskiego”. Dostał pracę, do tego mieszkanie na ulicy Kluczborskiej w Warszawie. Po niecałym roku zwolnił się ze służby. Przeprowadził się na Dolny Śląsk, by być bliżej swojego sławnego kuzyna, marszałka, który dowodził wtedy w Legnicy Północną Grupą Wojsk Armii Czerwonej. Widywali się. Nieżyczliwi im biografowie piszą, że Franciszek zajmował się wtedy m.in. szabrownictwem, mając „plecy” w postaci Konstantego Rokossowskiego, który od 1949 roku był ministrem obrony RP. Osobiście nie wierzę w te plotki – choć wszystko jest oczywiście możliwe. Franciszek Jan Rokossowski zmarł 3 kwietnia 1958 roku. Pochowany został w obrządku katolickim we Wrocławiu, gdzie znajduje się grób jego oraz małżonki.

Konstanty miał dwie siostry: zmarłą młodo w 1915 roku Marię (ur. 1892) oraz Helenę (ur. 1898). Starszy brat, również Konstanty, urodzony w 1889 roku w Telechanach pod Pińskiem (zachowała się metryka jego urodzenia), zmarł w wieku ok. 5 lat.

Wnuk marszałka przekazał mi informację, że ojciec Konstantego Ksawery wcześniej pracował w fabryce szkła należącej do hrabiego Pusłowskiego w Telechanach. Tam poznał i poślubił Antoninę. Później rodzina wyjechała do Królestwa Polskiego.

Siostra Konstantego Helena była gorliwą katoliczką, całe dwudziestolecie międzywojenne i okres wojny spędziła na parafiach pracując jako gospodyni. Jest więc wielce prawdopodobne, że wiarę przekazała jej matka. Tak w „Listach do Rzeczpospolitej” pisał o niej w 2011 roku prof. Ryszard Bender: „W przeciwieństwie do brata po wybuchu pierwszej wojny światowej pozostała ona w Warszawie. Od ks. infułata Stanisława Mystkowskiego, proboszcza w kościele św. Jakuba przy pl. Narutowicza w Warszawie wiem, że w czasie nawały bolszewickiej 1920 r. Helena zbierała rannych i zabitych polskich żołnierzy z pola Bitwy Warszawskiej. Po traktacie ryskim współdziałała w Warszawie z komitetem organizującym opiekę nad polskimi dziećmi powracającymi ze Związku Radzieckiego. Kilka lat później, gdy w 1928 r. przybył do Warszawy ks. prałat dr Stanisław Trzeciak i objął obowiązki rektora kościoła św. Jacka, Helena Rokossowska została u niego gospodynią i była nią przez całe międzywojnie, także kiedy ks. Trzeciak został proboszczem parafii przy kościele św. Antoniego. W czasie Powstania Warszawskiego przed tym kościołem Niemcy 8 sierpnia 1944 r. rozstrzelali ks. Trzeciaka, wytrawnego hebraistę, ratującego wraz z nią w czasie wojny żydowskie dzieci”.

Już po Powstaniu Warszawskim Helena spotkała się z bratem na Pomorzu. Rokossowski wysłał po siostrę do podgrójeckiego Złotokłosu (gdzie przebywała po powstaniu) swoją żonę i kierowcę. Kolejny raz spotkali się po wojnie, w Grójcu, już po tym, jak otrzymał awans na marszałka. Helena mieszkała do końca życia w Warszawie – zmarła w 1982 roku. Została pochowana na cmentarzu Bródnowskim, jej grób sąsiaduje bezpośrednio z grobem ojca.

Uważam za błędny trop (który sam początkowo podjąłem, poszukując na próżno w okolicznych, ale i warszawskich cerkwiach metryk urodzenia Konstantego i jego rodzeństwa), że „ponieważ Ksawery był urzędnikiem, a jego żona Rosjanką – to byli prawosławni i chrzcili swoje dzieci w cerkwiach”. Wnuk marszałka powołując się na niedawno ujawnione przez badaczy z Białorusi zapisy z Księgi Metrycznej w Telechanach przychyla się jednak do tej tezy. Wskazuje, że zgodnie z prawem Imperium Rosyjskiego, Ksawery jako człowiek religii nieortodoksyjnej, który był w służbie publicznej i miał żonę wychowaną w religii ortodoksyjnej, był zobowiązany do ochrzczenia dzieci w ortodoksji. W przeciwnym razie podlegał zwolnieniu ze służby. Zatem zarówno Konstanty jak i Helena powinni zostać ochrzczeni w Kościele prawosławnym.

Konstanty Rokossowski (w środku) w towarzystwie stryja Konstantego (pierwszy z lewej) i jego synów Franciszka i Wincentego, 1913 r.

Według mnie gorliwy katolicyzm Heleny, siostry Konstantego, katolickie pochodzenie ojca, groby na katolickich cmentarzach obojga rodziców marszałka świadczą jednak o jego katolickim pochodzeniu. I choć sam uważał się za ateistę, to gdy w 1952 roku, w szczycie stalinizmu i walki z Kościołem, odnawiał pomnik na grobie swego ojca Ksawerego na cmentarzu bródnowskim w Warszawie – na płycie umieścił katolicki krzyż i litery „śp.” („świętej pamięci” – polska inskrypcja katolicka).

Nadszedł rok 1914…

28 lipca rozpoczyna się pierwsza wojna światowa, o genezie której napisano setki tysięcy tomów.

Rosyjskie wojska w Królestwie Polskim przegrupowują się. Już 1 sierpnia Wódz Naczelny książę Mikołaj Mikołajewicz ogłasza „Odezwę do Polaków”, w której wzywa naród polski do walki z niemieckim najeźdźcą i obiecuje odrodzenie wolnej Polski. Wielu Polaków zgłasza się wtedy do wojska. Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) przerywa swą wyprawę. Z Nowej Gwinei wraca do Europy, by zgłosić się na ochotnika do rosyjskiego wojska. Walczy w nim dzielnie (jako carski oficer elitarnej lejbgwardii dowodził nawet kompanią), dopóki nie zostanie ciężko ranny w bitwie nad Stochodem w 1917 roku.

Kostek Rokossowski nazywany przez przyjaciół „Beduinem”, jeżdżący świetnie konno, czytający codziennie książki przygodowe podjął jedyną możliwą, jak mu się wówczas wydawało, decyzję by wstąpić do kawalerii. Niczym relikwia przechowywana jest w rodzinie Rokossowskich po dziś dzień książka Waltera Scotta Rob Roy (w polskim tłumaczeniu oczywiście). Konstanty miał ją w plecaku 2 sierpnia 1914 roku, gdy zgłaszał się do wojska – i przeszła z nim całą wojnę, którą wyobrażał sobie wcześniej jako wielką przygodę. Dlatego tak ciągnęło go do wojska… W przyszłości napisze jednak, że „wojna okazała się zupełnie niepodobna do książkowych batalii”.

Będąc jednak niepełnoletnim młokosem wyobrażał to sobie inaczej. W Grójcu stacjonował wtedy 5. Kargopolski Pułk Dragonów.

Pozwolę sobie tutaj na dygresję – jako Wielkopolanin z pochodzenia, wychowany w wielkopolskim Koninie. Otóż przedtem pułk ten stacjonował przez pół wieku w moim rodzinnym mieście, było w nim prawie tysiąc kawalerzystów. Codziennie idąc do szkoły (podstawowej, nr 1) przez osiem lat przechodziłem obok koszar pułkowych na ulicy Kaliskiej (obecnie w budynku tym mieści się Ośrodek Szkolno-Wychowawczy) i ich placu ćwiczeń. Przy moście na Warcie stoi budynek, który był cerkwią garnizonową dragonów. Wśród żołnierzy byli oczywiście i Polacy – w XIX wieku nasi rodacy stanowili w armii rosyjskiej ok. 20% wszystkich oficerów średniego szczebla i ok. 10% generałów.

W 5. Kargopolskim Pułku najwyższym rangą Polakiem był pułkownik Roman Tymieniecki. Gdy w 1910 roku, po pół wieku obecności, dragoni opuszczali Konin, urządzili uroczystą defiladę, którą poprzedzała orkiestra. Podarowali miastu album wydany z okazji dwusetlecia utworzenia Pułku, a na metalowej okładce została wyryta dedykacja (po rosyjsku): „5. Kargopolski Pułk Dragonów na pamiątkę swojego długiego przebywania w mieście Koninie i na znak wdzięczności za dobre stosunki. Teraz rozstając się z miastem Konin, po niemal półwiekowym kwaterowaniu Pułk serdecznie życzy miastu rozkwitu, mieszkańcom szczęścia i wszelkiej pomyślności. 16 lipca 1910 roku”.

2 sierpnia 1914 roku do tego właśnie pułku stacjonującego wówczas w Grójcu zgłosił się na ochotnika Konstanty Rokossowski ze swoim stryjecznym bratem Janem Franciszkiem i dwoma przyjaciółmi. Franciszka Rokossowskiego i Kazimierza Kierzkowskiego przydzielono do 5. Aleksandryjskiego Pułku Huzarów, a Konstantego Rokossowskiego i Wacława Strankiewicza do 5. Kargopolskiego Pułku Dragonów 1. Brygady 5. Dywizji Kawalerii.

W księgach wojskowych zachował się wpis dowódcy pułku Artura Szmidta, inflanckiego Niemca, który zakończy wojnę w randze carskiego generała: „Chłop powiatu grójeckiego, wsi Długopola, gminy Rykały, Wacław Strankiewicz s. Juliana, będący od 1911 żołnierzem I kategorii Państwowego Pospolitego Ruszenia, i mieszkaniec gminy Komorowo powiatu Ostrowskiego Konstanty Rokossowski s. Ksawerego, urodzony w 1894, zostają zaliczeni do służby w podporządkowanym mnie pułku jako ochotnicy, w stopniu szeregowych. Obydwu zaliczyć do stanu osobowego pułku i przyjąć na zaopatrzenie od dnia dzisiejszego z podporządkowaniem do 6. szwadronu”.

Komentarz: wpisano rok urodzenia 1894, a nie 1896. W momencie zgłoszenia się Konstanty był dopiero siedemnastolatkiem, specjalnie dodał sobie lat, bo jako niepełnoletni, nie zostałby przyjęty do wojska. W czasie wojny rekrut był potrzebny i niezbyt skrupulatnie sprawdzano dokumenty.

Ciekawe jest też, że chociaż mieszkał w Grójcu, a wcześniej w Warszawie, to cały czas zameldowany był w miejscu urodzenia w Komorowie pod Ostrowią Mazowiecką. Konstantego przyjęto do wojska 2 sierpnia 1914 roku. W 5. Pułku Kargopolskim konie były rude, tzw. kasztany, najciemniejsze z nich przydzielano do 6. eskadronu. Najciemniejszy z ciemnych dostał się Rokossowskiemu. Koń ten zwał się Piekło…

Zapewne dzięki dobrej współpracy z Piekłem już po kilku dniach po wstąpieniu do wojska Rokossowski dokonał czynu, za który został odznaczony! 8 sierpnia jego pułk zbliżył się do frontu w okolicach Nowego Miasta nad Pilicą, a tam, jak to później uzasadnił w swoim rozkazie o odznaczeniu Rokossowskiego generał Leczycki: „Podczas patrolu, wjechawszy do wsi Jastrząb, natrafił na nieprzyjacielską zasadzkę, został okrążony przez wroga, ale zarąbawszy niemieckiego kawalerzystę, przedarł się do swojego oddziału i uprzedził o zasadzce”. Za ten czyn rozkazem z 28 października 1914 roku nr 28 skierowanym do 9. Armii podpisanym przez jej dowódcę, wspomnianego wyżej generała Leczyckiego Konstanty Rokossowski otrzymał Krzyż św. Jerzego (nr 9841) z nominacją na gefreitera (odpowiednik dzisiejszego „starszego szeregowego”).

W przyszłości Rokossowski będzie odznaczany dziesiątki, a może setki razy najwyższymi orderami, stanie się najwybitniejszym dowódcą wojskowym na świecie, ale ten order na zawsze zostanie wyjątkowym, bo pierwszy… otrzymany za bohaterski czyn dokonany w pierwszym boju, w (dosłownie) pierwszych dniach pierwszej wojny światowej. Jakże znamienne!

W kolejnych miesiącach pułk poniesie ogromne straty w bojach. Szwadron w którym służył Rokossowski, został skierowany w końcu grudnia dla zregenerowania sił do wsi Gać pod Nowym Dworem Mazowieckim. Konstanty wykorzysta urlop, by odwiedzić swoich bliskich w Grójcu. Czy przypuszczał wtedy, że swe rodzinne okolice zobaczy dopiero po trzydziestu latach?

Po powrocie na front jego szwadron wszedł w skład 14. Dywizji Kawalerii korpusu generała Nowikowa. Przegrupowano ich w okolice Sandomierza, gdzie dragoni zasłynęli swą szarżą, wdzierając się do miasta przez płonący most. Z Sandomierza dywizja przemieściła się w górę Wisły docierając do Nidy. Tam, po odparciu nowej ofensywy prusko-austriackiej, wrócili w okolice Warszawy, zagrożonej przez wojska generała von Hindenburga. Wojska rosyjskie nie tylko odparły ataki, ale wkrótce przeszły do kontrofensywy, dochodząc w październiku 1914 roku aż pod Konin, gdzie 5. Pułk Kargopolski stacjonował wcześniej przez prawie pół wieku. 9 listopada stoczono pod miastem bitwę, zakończoną klęską Rosjan (bitwa pod Koninem). Niemcy wzięli do niewoli ponad pół tysiąca żołnierzy rosyjskich i 11 listopada przystąpili do wielkiej kontrofensywy. 5. Pułk Dragonów wraz z całą dywizją wycofał się w styczniu 1915 roku nad Bzurę.

Młody podoficer Rokossowski, ok. 1917 r.

W marcu Niemcy rozpoczęli nową ofensywę na Inflantach, zajmując Libawę. Ponieważ operowała tam tylko niezbyt mocna 10. Armia rosyjska – szybko sformowano dodatkową 5. Armię pod dowództwem generała Plewego w składzie trzech korpusów piechoty i siedmiu dywizji kawalerii. W skład jednej z tych dywizji wszedł 5. Kargopolski Pułk, który rozlokowano w okolicach Poniewieża. Wkrótce doszło do potyczki, podczas której Rokossowski wyróżnił się uczestnicząc w zwycięskiej szarży, niejednokrotnie krzyżując szable z dragonami niemieckimi. Wyróżnił się także w walkach pod Traszkunami, walcząc w oddziale kawalerii gen. Mikołaja Koznakowa. Został za to odznaczony 20 lipca 1915 roku kolejnym orderem św. Jerzego 4. stopnia (tzw. „Georgijewski krest”).

Niemcy przeszli jednak 27 lipca do kolejnej kontrofensywy i 5. Armia została zmuszona do odwrotu, wraz z 5. Dywizją dowodzoną przez generała Skoropadskiego, w składzie której znajdował się wtedy 5. Pułk Kargopolski. Dragoni zajęli pozycje obronne nad Dźwiną, trwając na nich w zasadzie aż do lata 1917 roku.

Rokossowski najbardziej przyjaźnił się oczywiście ze swoim stryjecznym bratem Janem Franciszkiem, służącym wtedy w tym samym pododdziale. Coraz większy wpływ wywierał na niego również doświadczony podoficer 5. Szwadronu Adolf Juszkiewicz, Polak z Wilna, który imponował Konstantemu nie tylko silnym charakterem, ale także radykalnymi poglądami politycznymi.

Gdy latem 1915 roku front się ustabilizował i niewiele się na nim działo, Rokossowski rwał się do działania. Przyzwyczajony do ciągłej walki, bitew i potyczek nudził się i męczył bezczynnością. Zgłosił się na ochotnika do oddziału zwiadowczego, który czasem działał jak partyzancki, na terenach zajętych przez wroga. Podlegał on dowódcy 5. Dywizji Kawalerii, którym był wówczas Paweł Skoropadski, przyszły hetman ukraiński.

Za odwagę i wybitne osiągnięcia zwiadowcze, 13 sierpnia 1915 roku, Rokossowski awansuje na kaprala, a 25 maja 1916 roku otrzymuje kolejny order św. Jerzego, (3. stopnia). Tak wyróżniającego się żołnierza, już trzykrotnie odznaczonego, zdecydowano się wysłać w październiku 1916 roku do szkoły podoficerskiej. 29 marca 1917 roku został oficjalnie mianowany na podoficera i wrócił na front.

26 września przedstawiono go do odznaczenia kolejnym orderem św. Jerzego – tym razem 2. stopnia. Stosowny rozkaz został wydany 21 listopada 1917 roku. W uzasadnieniu napisano: „W nocy z 23 na 24 sierpnia 1917 roku pod miejscowością Kronenberg podjął się na ochotnika ruszyć na zwiad po drodze pskowskiej. Mimo ciemnej nocy, kiedy przeciwnika można wyłącznie wykryć ściągając na siebie ogień i tym samym ryzykując życiem, wyruszył na zwiad i wykrył przygotowującego się do natarcia nieprzyjaciela po obu stronach drogi”.

Jednak większość żołnierzy rosyjskich traciła morale i zapał do walki. Przeciągająca się wojna doprowadziła wkrótce do wielkiego kryzysu gospodarczego w Rosji. W marcu 1917 roku utworzono tzw. Rząd Tymczasowy kierowany przez księcia Lwowa. 21 lipca premierem i ministrem wojny został Aleksander Kiereński. Siedzibą rządu został Pałac Zimowy w Piotrogrodzie (b. Petersburgu). Carat upadł, a 14 września 1917 roku Rząd Tymczasowy proklamował w Rosji republikę. Zniesiono karę śmierci i cenzurę, zlikwidowano tzw. Ochranę – znienawidzoną policję polityczną.

Chociaż żołnierze oczekiwali zakończenia działań wojennych, Rząd Tymczasowy nie zdecydował się na wystąpienie z Ententy i jednostronne zakończenie wojny. Totalny chaos nastąpił, gdy głównodowodzący armii rosyjskiej Laurenty Korniłow wystąpił przeciw Rządowi Tymczasowemu. Front zaczął się rozpadać.

Generał Korniłow był jedyną osobą, która mogła utrzymać armię w ryzach. Co więcej – wiedząc o groźbie przewrotu bolszewickiego skierował pod stolicę odwody gotowe do jej odbicia w przypadku przejęcia władzy przez Lenina. Premier Kiereński uznał jednak te działania za przygotowanie do przewrotu wojskowego i chęć przejęcia przez Korniłowa władzy. 1 września wydał decyzję o aresztowaniu Korniłowa. To przesądziło o upadku władzy „białych” i sukcesie przewrotu bolszewickiego w październiku 1917 roku.

5. Dywizją Kawaleryjską, w skład której wchodził 5. Pułk Kargopolski, dowodził wówczas Polak, generał Leon Wielkopolski, uważany w Rosji za jednego z bohaterów pierwszej wojny światowej. Utrzymywał porządek jak długo się dało. Po wybuchu rewolucji październikowej żołnierze zwrócili się jednak przeciw oficerom.

Klęski w walkach z Niemcami, chaos w państwie i rewolucja doprowadziły do tego, że dywizja zaczęła się rozpadać. Oficerowie uciekali w obawie o życie, bolszewickie komitety żołnierskie głosiły coraz śmielsze i radykalniejsze hasła, żołnierze dezerterowali. Liczni Polacy nie mogli jednak wrócić do swych domów, bo były zbyt daleko i znajdowały się na ziemiach zajętych przez Niemców. Wielu z nich, jak np. mój dziadek ułan Bronisław Świder czy brat stryjeczny Konstantego, Jan Franciszek Rokossowski – wstępowało do tworzących się w Rosji oddziałów wojsk polskich, by z nimi wrócić do kraju, przyczyniając się do odzyskania niepodległości przez Ojczyznę.

Konstanty Rokossowski był jednak bardzo karnym i zdyscyplinowanym żołnierzem. Trwał lojalnie w pułku do samego jego rozwiązania, nie należał do bolszewickiego Komitetu Pułkowego, który po zwycięstwie rewolucji październikowej i dezercji w dniu 24 października jego dowódcy Gazalijewa, przejął władzę w jednostce.

Carski order i medal św.Jerzego, którymi Rokossowski został odznaczony za męstwo w czasie I wojny światowej

W grudniu 1917 roku Komitet Pułkowy ogłosił przejście na stronę bolszewików. Pozostawiono tradycyjną nazwę „Kargopolski”, a na czele jednostki stanęło dwóch Polaków: dowódcą został Adolf Juszkiewicz, jego zastępcą zaś Rokossowski. Przyjaźnili się, jednak ich drogi wkrótce się rozeszły. Juszkiewicz zginął w 1920 roku na Ukrainie, co dwadzieścia lat później przyczyni się w dziwny sposób do zwolnienia Konstantego z radzieckim więzienia – o czym napiszę w stosownym chronologicznie miejscu tej książki.

W Armii Czerwonej

Przyczyny przystąpienia Rokossowskiego do bolszewików mogły być różne. Po pierwsze – jeszcze od czasów warszawskich był socjalistą, po drugie – jako zdyscyplinowany żołnierz widział w bolszewikach jedyną siłę polityczną zdolną do odbudowania silnej armii. Osobiście uważam jednak, że ważną rolę odegrały także jego ambicje. Będąc po czterech latach wojny podoficerem, nie zrobiłby wielkiej kariery u „białych”, gdzie wiele jednostek składało się z samych oficerów. W oddziałach polskich też nie miał wielkich szans na szybką karierę. Do wojska polskiego przyjęto siedemdziesięciu trzech carskich generałów polskiego pochodzenia i tysiące oficerów – kim mógłby więc zostać dwudziestoletni podoficer? A u bolszewików na starcie został zastępcą dowódcy pułku kawalerii, którym dowodził o siedem lat starszy przyjaciel i rodak – wilniuk Adolf Juszkiewicz. Wiedział, że będąc szlachcicem (czym się nie chwalił, oczywiście) i znając języki obce w mowie i piśmie, będzie wyróżniał się wśród ciemnych mas bolszewików, w ogromnej większości analfabetów.

Rokossowski tworzy Dywizję Buriacką. Napoleon mawiał, że każdy żołnierz nosi w plecaku buławę (znak godności marszałka)

Rokossowski nigdy nie wyparł się polskości ani jej nie ukrywał, ale też się z nią nie obnosił. Niektórzy za argument na jakoby skrywanie polskości przez Konstantego uważają fakt, że w bolszewickiej ankiecie w rubryce „imię ojca” nie wpisał prawdziwego „Ksawery” – lecz imię stryja „Konstanty” (imię to nosił ojciec Jana Franciszka, stryjecznego brata, tego, który zostawił Konstantego w pułku, a sam wrócił do Polski). W przyszłości Rokossowski wytłumaczy bliskim, że zrobił to ze względów praktycznych. Imię Ksawery nie jest w Rosji spotykane i Rosjanie ciągle go przekręcali, za każdym razem musiał je literować. Tymczasem w Rosji ludzie nie używają zwrotu „pan”, tylko tzw. „otczestwo”. Zwracając się do kogoś imieniem dodają imię ojca z końcówką –icz, w przypadku Rokossowskiego byłoby to Konstanty Ksawerijewicz. Ponieważ poznawał setki nowych ludzi, którym musiał po kilka razy dziennie niemalże literować z niczym nie kojarzące się Rosjanom „Ksawerijewicz” – machnął ręką i wpisał dla uproszczenia „Konstantynowicz”, tak jak nazywano jego kuzyna Franciszka. Wprawdzie imienia Franciszek też w Rosji nie znają, ale używa się czasami skrótu „Franc”. Na przykład w obecnej Dumie (parlamencie rosyjskim) przewodniczącym Komisji bezpieczeństwa jest Polak z Kresów, konkretnie z Oszmiany, który nazywa się Franciszek Klincewicz – więc Rosjanie nazywają go „Franc Klincewicz”.

Być może drugim powodem (są to już tylko moje domysły) był fakt, że imię Xawery (tak miał ojciec wpisane w metryce chrztu, która się zachowała, chrzczony był w Ziomku, a sam akt sporządzono w Baranowie pod Ostrowią Mazowiecką) wskazywało na szlacheckie pochodzenie, a Konstanty wiedząc, że masy bolszewickie to „lud pracujący miast i wsi” być może nie chciał tą „szlacheckością” razić tysięcy Polaków w bolszewickich szeregach? A tak, był tylko Konstantym, synem Konstantego, warszawskiego „kolejarza” (tak go określano, choć w rzeczywistości był wyższym urzędnikiem kolejowym, inspektorem). Pośród bolszewików należało być skromnym, a im bardziej proletariackie pochodzenie – tym lepiej. Jako dygresję przypomnę biografie innych Polaków: Wacław Mężyński, zastępca Dzierżyńskiego w CzeKa pisał, że jego ojciec Rudolf był z zawodu nauczycielem. To prawda, tyle tylko, że był profesorem i wykładał w elitarnym carskim Korpusie Paziów. Największym ekonomistą radzieckim był pochodzący z arystokratycznej rodziny sygnatariuszy Sejmu Wielkiego Polak Stanisław Strumiłło-Pietraszkiewicz. Po przystąpieniu do bolszewików zmienił nazwisko na rosyjskie „Strumilin” i stał się synem chłopa.

Rokossowski w Mongolii (na zdjęciu pośrodku), 1920 r.

Konstanty swojego pięknego polskiego nazwiska nie zmienił. Nie zmieni go też w przyszłości jego żona, gdy pod koniec lat trzydziestych stanie się on „wrogiem ludu” torturowanym w więzieniu. A wiele żon wracało wtedy do swoich panieńskich nazwisk, by nie „przynosić wstydu rodzinie” i nie narażać się na potępienie i odrzucenie przez społeczeństwo i znajomych.

W końcu grudnia 1917 roku 5. Pułk Dragonów skierowano w rejon Wołogdy. Końcowym punktem podróży była stacja Dzika, dwadzieścia sześć kilometrów od Wołogdy, gdzie przeprowadzono demobilizację i ostatecznie rozformowano jednostkę. Jak już pisałem, około stu dragonów na czele z dwoma Polakami – Juszkiewiczem i Rokossowskim – postanowiło sformować nowy oddział zachowując tradycyjną nazwę „kargopolski”.

Dowódca dywizji

Najpierw walczyli w okolicach wspomnianej Wołogdy. Potem w kwietniu i maju 1918 kargopolski oddział kawalerii walczył na Ukrainie przeciwko swojemu byłemu dowódcy, generałowi (teraz hetmanowi) Skoropadskiemu. Od czerwca do sierpnia Rokossowski walczył już przeciwko czeskiemu korpusowi nad Wołgą, potem przeciw Dyrektoriatowi w Ufie i Jekaterynburgu. Oddział Juszkiewicza miał bronić stacji kolejowej Szala na linii Kangur-Perm. Gdy biali zaatakowali, mając ogromną przewagę liczebną, Juszkiewicz zdecydował się wycofać przez bagna. Oddział stracił większość koni, ale Rokossowskiemu udało się swojego uratować, a przenosił on jedyny cekaem (ciężki karabin maszynowy), który następnego dnia uratował cały szwadron przed szarżą Kozaków.

W sierpniu oddział został włączony do 15. Uralskiego Pułku Kawalerii, gdzie w październiku Rokossowski został dowódcą szwadronu, a następnie dowódcą 2. Samodzielnego Dywizjonu Kawalerii.

Błyskawiczną karierę zawdzięczał umiejętnościom dowódczym oraz niesłychanej odwadze. Gdy był dowódcą wyżej wspomnianego dywizjonu – dokonał w rejonie Iszymy (4 listopada 1919 roku) śmiałej szarży na baterię dział, a jej obsługę zmusił do skierowania ognia przeciwko Kozakom atakującym czerwonoarmistów. Za ten czyn został odznaczony bardzo zaszczytnym Orderem Czerwonego Sztandaru. Oto skrót uzasadnienia nadania orderu: „Tow. Rokossowski, działając w awangardzie 262. pułku strzeleckiego i bezpośrednio kierując powierzonym mu dywizjonem, przerwał szyki przeważającego przeciwnika. W szyku konnym z trzydziestoma jeźdźcami zaatakował baterie nieprzyjaciela i pokonawszy zacięty opór pieszej osłony śmiałym uderzeniem wziął baterię do niewoli, baterię w pełni sprawną do walki”.

Już trzy dni później, 7 listopada, brygada w której służył Rokossowski, zajęła stację Mangust. Dowódca brygady Griaznow dowiedział się, że w pobliskiej miejscowości Karaulnaja rozlokował się sztab Dywizji Kołczakowskiej – i wysłał tam kawalerzystów Rokossowskiego. Pod osłoną nocy błyskawicznie zajęli stanicę, chociaż część oficerów broniła się do upadłego. Jeden z nich, pułkownik Mikołaj Wozniesieński, ranił w ramię Rokossowskiego, zanim ten ciął go szablą, zabijając na miejscu. Do niewoli bolszewików trafił 59. Pułk Sajański 15. Dywizji Syberyjskiej razem ze sztabem dywizji.

Postrzał okazał się groźny. Nie obyło się bez pobytu w szpitalu, a kula w obojczyku pozostała do końca życia. Była to pierwsza poważna rana po pięciu latach bojów.

Po wyjściu ze szpitala, na początku grudnia, Rokossowski wrócił na front. Dowodził atakiem na wielką kolumnę transportową Kołczaka. Białogwardziści poddali się, a w ręce żołnierzy Rokossowskiego wpadło dziesięć tysięcy sań, wiele dział, tysiące karabinów i granatów.

Z kilku samodzielnych dywizjonów sformowano na przełomie 1919/1920 roku 35. Pułk Kawalerii, którego dowódcą 23 stycznia 1920 roku został Konstanty Rokossowski. Swoim zastępcą mianował rodaka Mikołaja Szablińskiego.

7 marca 1920 roku 30. Dywizja Piechoty zajęła Irkuck. Na czele kawalerii defilował Konstanty Rokossowski. Po uzupełnieniu braków osobowych, jego pułk liczący wówczas tysiąc ośmiuset żołnierzy, wyruszył w maju ku granicy mongolskiej. Miał kontrolować dążącą do usamodzielnienia się tzw. Republikę Dalekowschodnią, szukającą poparcia u Japończyków.

Pierwsze wspólne zdjęcie Rokossowskiego i Żukowa, Leningrad 1924 r.

Wielkim problemem stała się także działająca na pograniczu mongolskim białogwardyjska dziesięciotysięczna armia dowodzona przez bałtyckiego Niemca – barona Romana Ungerna von Sternberga, która w lutym 1921 roku zajęła stolicę Mongolii – Urgę (obecnie Ułan Bator). To wtedy „krwawy baron” napełnił swój skarbiec, który później zaginął i jest poszukiwany do dziś.

Skarb Barona Ungerna

Pozwolę sobie przywołać tę historię, ponieważ pojawia się tu wątek polski. Istnieje legenda o ukrytym skarbie barona Ungerna. I ma ona swoje podstawy. Ungern przejął po śmierci admirała Kołczaka dwa wagony ze złotem z tzw. złotego zapasu Rosji (Kołczak pełnił po śmierci cara funkcję głowy państwa rosyjskiego). Było tego złota 17,5 tony. Kiedy Ungern wyrzucał Chińczyków z Urgi (obecnie Ułan-bator), ówczesnej stolicy Mongolii, zajął tam „dodatkowo” dwa banki, łącznie z ich skarbcami

Legenda o skarbie Ungerna jest wciąż bardzo żywa. Wspomina się w niej lakonicznie o przekazaniu przez barona informacji o miejscu ukrycia skarbu pewnemu Polakowi. Czy był nim jego doradca, późniejszy sławny polski pisarz Ferdynand Ossendowski?

Możliwe. Ale niekoniecznie. Równie dobrze mógł nim być osobisty adiutant Ungerna – podróżnik i pisarz Kamil Giżycki, o czym pisał Witold Michałowski w swojej książce pt. Testament barona. Giżycki urodził się w 1893 roku w Grybowie w Małopolsce, studiował w Monachium, był inżynierem. W czasie pierwszej wojny światowej służył w wojsku austriackim. Wzięty przez Rosjan pod Częstochową do niewoli został zesłany na Syberię. Po wybuchu rewolucji lutowej w 1917 roku wstąpił do Korpusu Czechosłowackiego i w jego szeregach walczył w czasie ofensywy admirała Kołczaka z bolszewikami. W styczniu 1919 roku wstąpił w Nowosybirsku do Polskiej Dywizji Syberyjskiej jako podporucznik i dalej walczył przeciwko bolszewikom na Syberii. Był zastępcą komendanta polskiego pociągu pancernego i służył w batalionie inżynieryjnym. Aresztowany przez bolszewików i torturowany, spędził dwa miesiące w więzieniu. Po ucieczce ukrywał się w tajdze. Po dwóch miesiącach zorganizował oddział partyzancki i walczył na Syberii, jako jeden z głównych dowódców ruchu oporu przeciw bolszewikom.

Baron Roman Ungern von Sternberg

Po klęsce oddziałów „białych” i złamaniu nogi w trakcie walk, na przełomie 1920/1921 zbiegł do Mongolii i tam wstąpił do dywizji barona Ungerna – wkrótce został jego adiutantem. Uczestniczył w działaniach bojowych, ale także kierował zorganizowaną przez siebie fabryką produkującą granaty, miny i gazy bojowe. Po upadku Ungerna wraz z pozostałościami 2. Brygady przedarł się przez pustynię Gobi i we wrześniu 1921 roku dotarł do Mandżurii.

Każdy z nich, Ossendowski i Giżycki, obaj bliscy baronowi – doradca i adiutant – mógł posiadać wiedzę na temat „skarbu Ungerna” – bo jak głosi legenda – jedynie „Polakowi” przekazał miejsce jego ukrycia. Przyjaźnili się, a nawet współpracowali i to nawet po powrocie do Polski.

W 1923 roku Giżycki wrócił do ojczyzny, w okolice Lwowa, ale już w 1926 roku wyjechał jako preparator zwierząt z wyprawą Ossendowskiego do zachodniej Afryki. Na bazie tej wyprawy napisał książkę podróżniczą, wydał też wtedy wspomnienia z walk w Mongolii i podróży do Polski. W 1934 roku kupił dużą plantację w Liberii i zamieszkał tam, ale w 1939 roku wrócił do kraju, by uczestniczyć w jego obronie. Działał w Komendzie Głównej Armii Krajowej. Po wojnie mieszkał we Wrocławiu i utrzymywał się z pisania książek przygodowych dla młodzieży. W 1956 roku nagrodzony Złotym Krzyżem Zasługi. Zmarł 19 kwietnia 1968 roku we Wrocławiu.

Jeszcze parę słów o samym „krwawym” baronie: Roman (Robert) Max baron von Ungern-Sternberg był postacią niezwykłą. Urodzony w 1886 roku, pochodził ze starej niemieckiej kurlandzkiej rodziny zamieszkałej w Inflantach. Awanturnik i zabijaka już od dzieciństwa – wyrzucano go ze szkół podstawowych i średnich. Dzięki koneksjom ojca został przyjęty do szkoły oficerskiej, z której także wyleciał. Ochotnik na wszystkich możliwych wojnach Rosji, odznaczony za męstwo wieloma orderami, baron von Ungern nosił zaszczytny stopień… szeregowca. Walczył na Kaukazie, w Persji, a w czasie wojny domowej w Brygadzie Konnej, w składzie wojsk admirała Kołczaka.

Gdy na początku 1920 roku Kołczak zginął w walkach w Irkucku (na Syberii) – Ungern zorganizował z części brygady tzw. Dywizję Azjatycką i objął nad nią dowództwo. Przez prawie rok walczył przeciwko bolszewikom, nękał ich na całym Dalekim Wschodzie. W międzyczasie wyrzucił Chińczyków z Mongolii. Utworzył tam niepodległe państwo i mianował nowego mongolskiego chana. Przeszedł na buddyzm i wiódł niezwykle ascetyczne życie.

Jak podaje rosyjskojęzyczna Wikipedia – 21 maja 1921 roku wydał rozkaz zredagowany przez swojego najbliższego doradcę, Polaka Ferdynanda Ossendowskiego „Do wszystkich oddziałów rosyjskich na Syberii zajętej przez Sowietów”, w którym ogłosił potrzebę wyprawy krzyżowej przeciwko bolszewikom. Zorganizował tzw. pochód północny białych wojsk.

Wtedy to, w maju 1921 roku, Ungern zdecydował się wziąć pod kontrolę Republikę Dalekowschodnią, gdzie białogwardzistom udało się, przy wsparciu Japończyków, dokonać przewrotu. W tej sytuacji Lenin postanowił skierować przeciw Ungernowi armię generała Wasilija Bluchera. W jej składzie był także oddział Rokossowskiego, który już 30 maja starł się z awangardą białogwardzistów, dowodzoną przez generała Riezuchina. Następnego dnia, dzięki brawurowej szarży, Rokossowski uratował okrążony 2. Batalion, za co otrzymał drugi Order Czerwonego Sztandaru. W bitwie tej został ranny, kula złamała mu kość u nogi, ponownie trafił do szpitala.

Gdy rana się nieco zagoiła sformował z „ozdrowieńców” i służb tyłowych oddział zbiorczy składający się z około dwustu kawalerzystów i pół tysiąca piechurów. Wrócił na front, gdzie poruszał się o kulach lub na taczance. 22 sierpnia jego żołnierze, wspólnie z partyzantami oddziału Szczetinkina, otoczyli w głębi stepów mongolskich, nieopodal góry Urt, barona Ungerna i wzięli go do niewoli.

Oddział Rokossowskiego wchodził wtedy w skład 5. Armii. Taką opinię napisał o nim ówczesny dowódca tej armii, Polak spod Kowna Hieronim Gubarewicz (znany w Rosji jako Jeronim Uborewicz): „Rokossowski posiada stanowczy charakter, jest energiczny i zdecydowany. Odznacza się męstwem i zimną krwią. Zdolny do przejawiania inicjatywy. Łatwo orientuje się w sytuacji, posiada wyobraźnię. W stosunku do podwładnych, podobnie jak i wobec siebie – wymagający. Wśród podwładnych cieszy się szacunkiem i popularnością. Lubi wojsko. Odznacza się nieprzeciętnymi zdolnościami umysłowymi (…) Obowiązki dowódcy pułku pełni wzorowo. Zasługuje na wysunięcie na stanowisko dowódcy brygady kawalerii poza kolejnością”.

Na dalekim wschodzie

Cytowany powyżej ówczesny przełożony Rokossowskiego, dowódca całej 5. Armii – Polak urodzony na Litwie Hieronim Leonard Gubarewicz (w Rosji znany jako Jeronim Uborewicz) był niewątpliwie jednym z kilku najważniejszych dowódców bolszewickich. Aresztowany 29 maja 1937 roku pod zarzutem wojskowo-faszystowskiego spisku, sądzony, został stracony w okresie wielkiej czystki w ZSRR razem z marszałkiem Michaiłem Tuchaczewskim (pochodzącym z polskiej szlachty smoleńskiej).

Rokossowski na Dalekim Wschodzie, rejon Zabajkale

O dziwnym „polskim” patriotyzmie Uborewicza (pod tym pseudonimem jest znany powszechniej) walczącego przecież w wojnie polsko-bolszewickiej po stronie czerwonych, wspomniał generał Józef Kuropieska. W swojej książce pt. Z powrotem w służbie pisze m.in. o znajomości z generałem Bolesławem Zarako-Zarakowskim, oficerem sowieckim i polskim.

Zarakowski powiedział Kuropiesce, że gdy był zastępcą Uborewicza w Białoruskim Okręgu Wojskowym na początku lat 30., ten wezwał go i polecił, by czasem, będąc sam na sam, rozmawiali po polsku, bo „inaczej obaj zapomnimy ojczystego języka”. Tak też czynili.

Nie wiem, w jakim języku rozmawiali Gubarewicz z Rokossowskim. W ojczystym czy po rosyjsku…

Tak czy inaczej – Gubarewicz zarekomendował Rokossowskiego na dowódcę brygady. Otrzymał to stanowisko w październiku 1921 roku. Była to 3. Brygada 5. Kubańskiej Dywizji Kawalerii. Rokossowski walczył przeciw białym na Dalekim Wschodzie. Po zdobyciu w lutym 1922 roku Chabarowska, a w październiku – Władywostoku, gdy ostatnie punkty oporu zostały zlikwidowane, w 1923 roku przeprowadzono demobilizację Armii Czerwonej. Redukcja objęła również 5. Kubańską Dywizję Kawalerii, którą zmniejszono do trzech pułków. Dowództwo 27. Pułku Kawalerii objął Rokossowski. Pułk ten stacjonował na Zabajkalu, w miasteczku garnizonowym Troickosawsku. Przypominało ono Konstantemu podwarszawski Grójec, miasteczko, z którego wyruszył na wojnę. Tutaj także był park z alejkami, gdzie zbierała się młodzież…

Ariadna, córka Marszałka

Przystojny, wysoki (w sensie dosłownym i przenośnym) oficer, kawaler najwyższych orderów, musiał wśród miejscowych dziewcząt cieszyć się zainteresowaniem. Wtedy też wybrał tę jedyną. Poznał ją na spektaklu teatralnym.

Julia Barmina (1901–1986) była nauczycielką języka francuskiego, pochodziła z kupieckiej rodziny. Uczucie okazało się wzajemnym. 30 kwietnia 1923 roku pobrali się, a ich związek przetrwał czterdzieści pięć lat. Gdy się poznali on miał dwadzieścia siedem lat, a ona dwadzieścia trzy. W 1925 roku urodziła się im córka Ariadna, w skrócie Ada – nazwana na cześć greckiej bogini przez Julię, uwielbiającą mitologię. Rokossowski pisząc z frontu listy do żony i córki zaczynał z polska, od słów „Droga Lulu i Ado” (używając polskich liter). Gdy Ariadna zostanie w przyszłości matką, nazwie swojego syna Konstanty (mam przyjemność się z nim znać, pisząc niniejszą książkę konsultowałem fakty biograficzne wielokrotnie, zarówno telefonicznie jak i pisemnie – a przede wszystkim podczas osobistego spotkania 21 września 2025 w Moskwie). To on walnie przysłuży się do zwrotu katolikom „polskiego kościoła” w Moskwie. Swoją córkę nazwie także imieniem Ariadna – jest ona obecnie znaną dziennikarką, mówi pięknie po polsku, rozmawiałem z nią kilkukrotnie – i będę ciekaw jej opinii o książce. A może zaproszę wnuka czy prawnuczkę marszałka na spotkanie z Czytelnikami niniejszej książki do Polski? Co Państwo o tym myślicie?

Posłowie

Książkę tę pisałem przez siedem lat – wnikliwie badając fakty, plotki, opowieści, pozyskując informacje także od znajomych i bliskich Konstantego Rokossowskiego, rozmawiałem z jego wnukiem i prawnuczką. Państwu pozostawiam ocenę dokonań marszałka. Świadomie utworzyłem podtytuł: „Polak czy Rosjanin najwybitniejszym dowódcą drugiej wojny światowej?”. To pewna prowokacja z mojej strony: stawiam naprzeciw siebie Polaka marszałka Rokossowskiego i Rosjanina marszałka Żukowa. Zdecydowanie uważam, że to Rokossowski, zwycięzca spod Stalingradu, Moskwy, Łuku Kurskiego, akcji „Bagration” (wyzwolenie Białorusi), który zwycięsko dotarł aż do Warszawy był najwybitniejszym dowódcą drugiej wojny światowej. Dziś próbuje się to umniejszać, odkładać w zapomnienie… Ale fakty są faktami.

Druga moja „prowokacja” w tytule (Polak czy Rosjanin najwybitniejszym dowódcą) dotyczy wyjaśnienia, czy Rokossowski był Polakiem czy może bardziej Rosjaninem? W niniejszej książce wykazałem (a przynajmniej starałem się to zrobić), że bezwzględnie był Polakiem, czuł się Polakiem – i nigdy się Polskości nie wypierał, nie ukrywał jej. Językiem rosyjskim władał biegle, ale do końca życia mówiąc po rosyjsku nie wymawiał twardojęzykowego rosyjskiego „Ł”, wymawiając je z polska.

Czy Rokossowski był Polakiem? Był. Urodzony na Mazowszu, w starej polskiej rodzinie szlacheckiej, wychowany w Warszawie. Przez całe życie uważał się za Polaka, zawsze ten fakt podkreślał. Pisał to we wszelkich ankietach, nigdy i w żadnym przypadku nie „zapisał się” jako Rosjanin czy przedstawiciel innej nacji. Dla wszystkich (nawet dziś, także w Rosji) jasne jest, że był Polakiem. I był z tego dumny.

Czy to bohater bez skazy? Nie, nikt z nas nie jest idealny. Siedząc w ciepłych, bezpiecznych domach możemy dziś moralizować: „Przecież służył komunistom”. Tak, to prawda. Ja, jako antykomunista, syn Leokadii, która w 1940 roku była zesłana na Syberię na siedem lat, absolutnie nie rozgrzeszam z tego marszałka. Więziony przez dwa lata przez Stalina (od 1937 r.), torturowany, po agresji Niemiec na Związek Sowiecki w 1941 roku zdecydował, że jako żołnierz, doświadczony dowódca, włączy się w obronę Moskwy, a później w walkę z niemiecką armią i Niemcami, dążącymi do opanowania świata i zniszczenia „przy okazji i po drodze” narodu polskiego.

Wszyscy jego znajomi i biografowie podkreślają, że był porządnym człowiekiem. Na frontach wojennych oszczędzał ludzkie życie, nigdy (jako jedyny z sowieckich dowódców) nie skazał żadnego swojego żołnierza na śmierć. Pisząc przez lata tę monografię, przepatrując tysiące źródeł nie spotkałem się z ani jedną negatywną wypowiedzią o Rokossowskim jako o Człowieku.

Polecam szczególnej uwadze P.T. Czytelnikom analizę wydarzeń z roku 1956. Ofiary na Węgrzech… Rokossowski był wtedy polskim ministrem obrony. A przecież wcześniej był głównodowodzącym wojsk sowieckich w Polsce, tzw. „Północnej Grupy”. Przywódca Związku Sowieckiego Chruszczow zażądał wówczas tj. w 1956 roku od Rokossowskiego zdecydowanego działania. A co robił Rokossowski? Działania pozorowane. Musiał się czymś wykazać, więc wojska sowieckie stacjonujące na dolnym Śląsku i Pomorzu „wyszły na manewry” – ale „stchórzyły” (było to zaplanowane) przed wojskami wewnętrznymi generała Komara. Tak, była JEDNA ofiara (na północy Polski zginął człowiek wpadając, przez nieszczęśliwy wypadek, pod koła wagonu kolejowego uderzonego i przemieszczonego przez sowiecki czołg). Zdecydowanie uważam, że w roku 1956 nie mieliśmy w Polsce jatki, podobnej do tej, która miała miejsce na Węgrzech, tylko dlatego, że ministrem obrony był Polak, marszałek Rokossowski, uznany bohater Związku Sowieckiego, wielki zwycięzca spod Stalingradu, człowiek legenda.

Czy wychwalam Rokossowskiego? Czy nie mam wątpliwości? Mam. Dotyczą one pierwszej połowy lat pięćdziesiątych. Był wówczas ministrem obrony Rzeczypospolitej. Dwaj „polacy” Minc i Berman (świadomie piszę w cudzysłowie i z małej litery) podsuwali mu, wraz z dwoma innymi sowieckimi generałami, papiery do podpisu, akceptujące prowadzenie procesów sadowych przeciwko poszczególnym oficerom Wojska Polskiego. Myślę, że Rokossowski, mając tak wielki szacunek ze strony Stalina, mógł interweniować, mógł protestować – przecież pomógł wcześniej tylu polskim wyższym oficerom, „przedwojennym” patriotom. Czy interweniował? Jeśli tak, dlaczego bezskutecznie? Nie wiem. Może dlatego (to są tylko moje domysły, a Państwu oddaję ku ocenie), że Stalin ciężko wtedy chorował, a w 1956 już nie żył (zmarł w 1953 r.).

Pracowałem nad niniejszą książką siedem lat. Nie jest obszerna, pisanie w moim przypadku to nie profesja, a raczej pasja, misja. Moja poprzednia książka Jak Polacy budowali Rosję (tytuł świadomie prowokacyjny) jest bardzo obszerna, ma prawie 700 stron i opowiada losy ponad trzech tysięcy Polaków. Ta ma mniejszą objętość, bo jej bohaterem jest jeden człowiek. Będę wdzięczny za uwagi, uzupełnienia, korekty. Pisałem tę książkę sumiennie, starannie sprawdzając fakty, ale przecież nikt z nas nie jest nieomylny. Jeśli gdzieś czegoś nie dopatrzyłem, proszę Czytelników o uwagi, które uwzględnię w kolejnym wydaniu.

Życzę Państwu, moim Rodakom, Wszystkiego Najlepszego.

Ratujmy Polskę, póki czas.

Mariusz Świder

Warszawa, 11.XI.2025.

P.S. W niniejszym postscriptum pozwolę sobie na prywatę i absolutną dygresję. Cóż, jako autor mam do tego prawo.

Otóż ród Rokossowskich, jak wspomniałem już na samym początku książki, wywodzi się z Wielkopolski. Sam zaś jestem Wielkopolaninem, mój ojciec Henryk urodził się w Gozdowie przy zamku Koło, wychowałem się w Koninie. Na cmentarzu w Kole pochowani są mój dziadek Bronisław Świder (endek, żołnierz Wojska Polskiego od 1916 roku, ułan, służył „pod generałem Dowbór-Muśnickim”. Muśnicki, Polak, rosyjski carski generał utworzył Armię polską w 1916 roku w naszym Bobrujsku, na terenie dzisiejszej Białorusi.

Do tej armii zgłosił się mój dziadek Bronisław Świder: był jej żołnierzem do 1921 roku (Powstanie Wielkopolskie, którego Dowbór-Muśnicki był dowódcą). Mój dziadek jest pochowany na cmentarzu w Kole, z moją babcią Heleną. Tuż obok (ok. 50 metrów) jest pomnik-grób wielkopolskiej rodziny Rokossowskich. Jest tam pochowana m.in. Lucyna Rokossowska, kuzynka naszego marszałka. Kim był jej mąż? Ciekawostka: był Niemcem z pochodzenia. Nazywał się Freudenreich. Gdy idziecie Państwo do łazienki u siebie w domu, sklepie czy w jakiejkolwiek galerii handlowej to na umywalce czy pisuarze ujrzycie napis KOŁO – nazwa marki i miejscowości. Fabryka ta została upaństwowiona po wojnie – wcześniej zaś należała do Czesława Freudenreicha, męża Lucyny Rokossowskiej, twórcy marki KOŁO. Był Niemcem, do Polski sprowadził się w 1842 roku jego dziadek Józef, firmę rozwinął jego syn Augustyn. Prawdziwy rozkwit (setki pracowników, eksport do wielu krajów) osiągnęła, gdy zarządzał nią syn Augustyna – Czesław Konrad Freudenreich, który przejął zakład w 1904 roku. Był żarliwym polskim patriotą. W 1905 poślubił Lucynę Rokossowską.

Nekropolia Rokossowskich w Kole, Wielkopolska. Tuż obok, „po sąsiedzku” znajduje się też grób Czesława Freudenreich: to mąż Lucyny Rokossowskiej, twórca marki KOŁO. Grób symboliczny, bo jego ciało do dziś znajduje się na cmentarzu w Koninie w mogile zbiorowej rozstrzelanych razem z nim Polaków

Fabrykę zamknięto po wkroczeniu wojsk niemieckich do miasta, 18 września 1939 roku. Sztab Wehrmachtu zajął willę Freudenreichów. W nocy z 13 na 14 października Czesław został aresztowany wraz z córką Krystyną, zostali osadzeni w konińskim więzieniu. 10 listopada 1939 roku zostali rozstrzelani przez Niemców w grupie ok. 56 więźniów na cmentarzu w Koninie.

Grób (symboliczny) Czesława Freudenreicha znajduje się na kolskim cmentarzu rzymskokatolickim. Położony jest naprzeciwko kaplicy Przemienienia Pańskiego, przy parkanie okalającym cmentarz.

Razem z Freudenreichem spoczywa jego córka Krystyna z d. Rokossowska. 10 listopada 2015 uroczyście odsłonięto odrestaurowany nagrobek. Rzeczywiste miejsce jego pochówku (i grób) to cmentarz na ul. Kolskiej w Koninie.

Tak wygląda dziś jedyny w Polsce pomnik Marszałka Rokossowskiego, jakże brakuje przy nim tabliczki z napisem: „Wdzięczni Polacy”. Odrestaurowany pomnik Rokossowskiego został ukryty w magazynach Muzeum Miedzi w Legnicy

Powyższy zapis to „post scriptum”. Niektórzy z Państwa nie doczytają… Czemu je umieściłem? Jest wiele powodów, znaków nawet. Niniejsza książka poświęcona jest Rokossowskiemu, a Niemiec (Austriak konkretnie, czyli „górny Niemiec”) był mężem Lucyny Rokossowskiej. Rozsławił należącą do niego markę KOŁO, a każdy z Państwa widział i widzi ich produkty (ceramikę, umywalki itp.) codziennie wokół siebie. Ja widziałem nawet w Ministerstwie Spraw Zagranicznych w Moskwie...

Freudenreich odnowił i zabezpieczył ruiny zamku Koło, pod którym w Gozdowie urodził się mój ojciec Henryk. Symboliczny grób Freudenreicha znajduje się na cmentarzu w Kole, przyłączony do pomnika Rokossowskich, zaś rzeczywiste miejsce pochówku – w mogile zbiorowej 56 ofiar niemieckiej kaźni – jest w Koninie, gdzie Czesław został przez Niemców rozstrzelany. Na cmentarzach tych Grobów w Kole i Koninie w promieniu stu-dwustu metrów znajdują się groby moich rodziców, dziadków, stryjów, kuzynów… W Koninie wyrosłem.

Nie mogłem zignorować tylu znaków i nie wspomnieć o tym, pisząc o rodzie Rokossowskich i najbardziej znanym jego przedstawicielu.

NAJWAŻNIEJSZE ODZNACZENIA MARSZAŁKA KONSTANTEGO ROKOSSOWSKIEGO:

1. Tytuł Bohatera Związku Radzieckiego (dwukrotnie) z Medalem Złotej Gwiazdy – najwyższy honorowy tytuł w ZSRR,

2. Krzyż Wielki Orderu Virtuti Militari (Polska),

3. Order Zwycięstwa (ZSRR),

4. Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Łaźni (Wielka Brytania),

5. Order Lenina (siedmiokrotnie) – ZSRR,

6. Order Czerwonego Sztandaru (sześciokrotnie) – ZSRR,

7. Order Suworowa I klasy (ZSRR),

8. Krzyż Komandorski Legii Zasługi (USA),

9. Order Kutuzowa I klasy (ZSRR),

10. Krzyż Legii Honorowej (Francja),

11. Order Czerwonego Sztandaru (Mongolia),

12. Krzyż Chrystiana (Dania),

13. Krzyż Wojenny (Francja),

14. Order Suche Batora (Mongolia),

15. Order Krzyża Grunwaldu I klasy (Polska),

16. Krzyż św. Jerzego (czterokrotnie, carska Rosja).

Indeks nazwisk

Aleksander II, car 28

Bagramian Iwan 63, 117

Bałdynow Eliasz 72

Barmina Julia zob. Rokossowska Julia

Batow Paweł 108, 119, 165

Bem Józef 14

Bender Ryszard 38

Beria Ławrientij 83, 109, 145

Berling Zygmunt 105, 115, 146, 147

Berman Jakub 145, 152, 154, 172

Białkowski Wiesław 65, 83, 112, 113

Bierut Bolesław 109, 129, 141, 143, 145, 147, 152, 154

Blucher Wasilij 58, 66, 67, 71

Borkowicz Leonard 126

Braun Grzegorz 159

Brzeziński Walerian 72

Budionny Siemion 72, 136

Bułganin Nikołaj 74, 87, 109

Cholewicka Helena 28, 29

Cholewicka Konstancja 28, 29

Chruszczow Nikita 70, 154, 155, 156, 158, 172

Churchill Winston 123

Cybulski Aleksander 74

Cymbarewicz Franciszek 74

Cyrankiewicz Józef 65, 136, 138, 155, 158

Czajkowski Kasjan 71, 72

Czang-Kaj-Szek 65

Czang-Sue-Lien 66

Czarniawski Bolesław 132

Czerniejew płk 80

Czerniachowski Iwan 102, 108

dem Bach Erich von (Zelewski) 104

Dowator Lew 89

Dubinin Mikołaj 167

Dzierżyński Feliks 49, 155

Dzierżyński Jan 155, 156

Dzięcielski Marek 104

Eisenhower Dwight 127, 128

Engelgard Jan 27

Fiedotow Aleksander 125

Freudenreich Augustyn 175

Freudenreich Czesław 175

Freudenreich Józef 175

Freudenreich Krystyna 175

Gagarin Jurij 168

Gazalijew, gen. 47

Gierek Edward 155

Giżycki Kamil 55, 57

Gołowanow Aleksander 162

Gomułka Władysław 154–156, 158

Gorbunow Michaił 71, 72

Griaznow 52

Gubarewicz (Uborewicz) Hieronim 59, 60, 68

Heda Antoni 140

Herman Franciszek 146

Hindenburg Paul von 43

Hitler Adolf 90, 112, 113

Jaracz Stefan 69

Jastrzębski Łukasz 156

Jeremienko Andriej 63

Jerszakow Filipp 86

Jóźwiak Franciszek 155

Judin Paweł 157

Juszkiewicz Adolf 35, 44, 47, 48, 51, 73

Kaganowicz Łazar 155

Kamiera Iwan 82

Karpiezo Ignatij 80

Karpiński Zenon 157

Katuko Michaił 90

Kieniewicz Bolesław 143

Kiereński Aleksander 45

Kierzkowski Kazimierz 41

Kirchmayer Jerzy 146, 154

Kleist Edward von 103

Klincewicz Franciszek 49

Kołczak Aleksandr 52, 55, 57

Komar Wacław 157, 172

Konecki Tadeusz 30, 147

Koniew Iwan 24, 86, 87, 128, 156, 157

Kopielew Lew 123

Korczyc Władysław 115, 132

Korniłow Laurenty 45

Kosior Stanisław 70

Kościuszewski Tadeusz 27

Kościuszko Tadeusz 21

Kotarbiński Tadeusz 132

Kozakow Wasilij 94, 95

Kozieł Hubert 140, 168

Koznakow Mikołaj 44

Krzesińska Matylda 28

Kubasow Wil 165

Kuroczkin Paweł 103

Kuropieska Józef 59, 60, 132, 141

Lebiediew Wiktor 152

Leczycki Płaton 43

Leluszenko Dmitrij 90

Lenin Włodzimierz 45, 58

Lepieszyńska Olga 28

Lewiński Edward 103

Lewińscy-Royk 104

Litwinow Maksym 69

Lwow Gieorgij 45

Łaguna Antoni 33

Łobaczew 85

Malenkow Gieorgij 158

Malinowski Jan 83, 128

Manstein Erich von 103

Manstein Georg von 104

Mao Tse-Tung zob. Zedong Mao

Masłow Aleksiej 82

Matejko Jan 159

Memling Hans 159

Mężyński Wacław 49

Mężyński Rudolf 49

Michał I, król Rumunii 128

Michałowski Witold 55

Mikojan Anastas 74, 155, 156

Mikołajczyk Stanisław 110, 111

Mikołajewicz Mikołaj, książę 40

Minin Kuźma 12

Minc Hilary 145, 152, 154, 172

Minkels, gen. 126

Moczar Mieczysław 141

Model Walter 101, 111

Mohuczy Adam 145

Mołotow Wiaczesław 70, 74, 75, 155, 158

Montgomery Bernard Law 14, 127–129

Morawski-Osóbka Edward 109, 111, 155

Mossor Stefan 146, 154

Muklewicz Romuald 70

Muśnicki-Dowbor Józef 173

Mylnikow Siemion 63

Mystkowski Stanisław 38

Naszkowski Marian 144, 153

Nowak Zenon 66, 155

Nowicki Stanisław 146

Nowikow Wasilij 43

Ochab Edward 152, 155

Okuniew Ludmiła 165

Ossendowski Ferdynand 55, 57, 58

Oślikowski Nikołaj 121

Owsiannikowa Antonina 31

Panfiłow Iwan 89, 90

Panin Aleksander 70

Patton George 14

Paulus Fryderyk 26, 97, 98, 162

Piechowski-Żuroch Tomasz 104

Piłsudski Józef 69, 113

Pietraszkiewicz-Strumiłło Stanisław 49

Plewe Paweł 44

Poniatowski Józef 14, 21, 27

Popławski Stanisław 132, 149

Pożarski Dmitrij 12

Proffien Georgij 72

Pułaski Kazimierz 14

Raczyński Wacław 72

Raczyński Włodzimierz 72

Radek Karol (Sobelsohn) 69

Radkiewicz Stanisław 145, 146

Raina Peter 156

Redens Stanisław 70

Ribbentrop Joachim von 75

Riezuchin Boris 58

Rokossowska z d. Owsiannikowa Antonina 38

Rokossowska Ariadna (córka) 61, 62, 92, 94, 165

Rokossowska Ariadna (wnuczka) 61

Rokossowska Ariadna (prawnuczka) 165, 167

Rokossowska Helena 29–31, 38, 39, 110, 135

Rokossowska Julia 61, 62, 92, 94

Rokossowska Lucyna 175

Rokossowska Maria 31, 32, 38

Rokossowska z d. Czerwińska Marianna 36

Rokossowska z d. Gajewska Agnieszka 27

Rokossowska z d. Kossowska Eugenia 36

Rokossowski Aleksander Apolinary 33, 34

Rokossowski Franciszek Józef 27

Rokossowski Jakub 27

Rokossowski Franciszek Jan 35–37, 41, 44, 47

Rokossowski Konstanty (brat Konstantego) 38

Rokossowski Konstanty, wnuk 61, 165, 167

Rokossowski Ksawery Józef 28, 29, 31, 38

Rokossowski Michał Piotr 33, 34

Rokossowski Wincenty 27, 28, 29, 36

Roosevelt Franklin Delano 113, 123

Rotkiewicz Jan 132

Rubinow J. G. 72

Ruszkiewicz Ireneusz 147

Rypson Roman 146

Samborski Tadeusz 137, 167

Siemionow Grigorij 63

Sierow Iwan 109

Sierowa Walentyna 94, 166

Skoropadski Pawło 44, 51

Skowrońska Marta (Katarzyna I) 132

Skrzypek Andrzej 154

Skulbaszewski Anton 143, 145

Sokołow Boris 123

Sokołowski Wasilij 168

Sołżenicyn Aleksander 123

Spychalski Marian 132

Stalin Józef 13, 26, 67, 69–72, 74, 76, 78, 82, 94, 96, 99, 102, 104, 110–113, 117, 118, 130, 134, 152, 173

Stefańska Kamila 28

Stężycki-Rola Andrzej 27

Strankiewicz Wacław 41

Susanin Iwan 12

Szabliński Mikołaj 53

Szadrin Mychajło 63

Szczetinkin Nikołaj 59

Szmidt Artur 35, 41

Sztemienko Sergiej 113

Szymańska Elżbieta 104

Światło Józef 146

Świder Bronisław 47, 173, 175

Świder Helena 175

Świder Henryk 173

Świerczewski Karol 132

Taglioni Maria 28

Tajchert Fryderyk 137

Talanowa Galina 92, 166

Tatar Stanisław 146, 154

Thommée Wiktor 143

Tito Broz Josip 128

Tołbuchin Fiodor 104, 128

Trzeciak Stanisław 38

Tuchaczewski Michał 59, 68, 71, 72, 110, 113

Tymieniecki Roman 41

Tymoszenko Siemion 76, 77

Ungern von Sternberg Roman 54, 55, 57, 65

Urban Aleksander 166

Urban Andrzej 166

Urban z d. Rokossowska Nadieżda 166

Urbanowicz Józef 148

Utnik Marian 146

Wałach Enoch Mejer zob. Litwinow Maksym

Watutin Nikołaj 102

Wasilewski Aleksandr 105

Wielikanow Michaił 72

Wielkopolski Leon 46

Wilk Andrzej 155, 157

Witkiewicz Stanisław Ignacy (Witkacy) 40

Wittgenstein-Sayn Emil 28

Woronow Nikołaj 97

Woroszyłow Kliment 71, 74, 76

Wozniesieński Dymitr 143, 144–146

Wozniesieński Mikołaj 52

Wysocka Zofia 35

Wysocki Roman 30

Wysocki Stefan 35

Wyszyński Stefan 154

Zacharow Gieorgij 113

Zajkin 152

Zambrowski Roman 152

Zarakowski-Zarako Bolesław 59

Zaremba Piotr 125, 126

Zarzycki Janusz 154

Zawadzki Aleksander 155

Zedong Mao 65, 157

Zimmerman Mateusz 91

Żelewski Jan 104

Żelewska z d. Szymańska Elżbieta 104

Żeromski Stefan 69

Żukow Georgij 24, 26, 63, 67, 78, 89, 96, 97, 101, 105, 110, 111, 113, 117, 119, 127, 128, 130, 133, 134, 171

Żółkiewski Stanisław 17

Żymierski-Rola Michał 109, 128, 132, 136, 146

AUTOR POLECA:

Autor w formie gawędy historycznej przedstawia sylwetki wielu Polaków i osób mających polskie korzenie, którzy dobrowolnie lub z przymusu mieszkali w Imperium Rosyjskim i wnieśli znaczący wkład w budowanie gospodarki, życie kulturowe, naukowe, polityczne i społeczne rosyjskiego społeczeństwa. Jest to swoiste vademecum „polskiej Rosji”, ukazujące w sposób przystępny, a zarazem bardzo szczegółowy i dobrze udokumentowany fenomen istnienia „polskich korzeni Rosji”.

Książkę z autografem autora można zamówić na www.swiderzautografem.pl

Spis treści

Rekomendacje 11

– prof. dr hab. Maria Szyszkowska

– dr Artur Bartoszewicz, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie

– prof. dr hab. Stanisław Bieleń, Uniwersytet Warszawski

– prof. dr hab. Stanisław Sławomir Nicieja, Uniwersytet Opolski

– dr hab. prof. ucz. Włodzimierz Osadczy, Katolicki Uniwersytet Lubelski, Instytut Pamięci i Dziedzictwa Kresowego

Słowo wstępne

Konstanty Rokossowski jr. 19 Przedmowa prof. dr hab. Witold Modzelewski 21

Od autora 23

Polak z urodzenia 27

Nadszedł rok 1914… 40

W Armii Czerwonej 48

Skarb Barona Ungerna 55

Na dalekim wschodzie 59

Wojna niemiecko-sowiecka 62

Syberia 65

„Operacja Polska” 69

Wielka Czystka 71

Powrót do służby 76

Wojna sowiecko-niemiecka 80

Bitwa Smoleńska 84

Obrona Moskwy 86

Bitwa o Stalingrad 96

Operacje frontu białoruskiego 100

Ginąca Warszawa 110

Odwołanie ze stanowiska dowódcy 117

Droga do Prus Wschodnich 121

Kapitulacja Niemiec 125

Defilada Zwycięstwa 130

Powrót do Polski 135

Walka o władzę 152

Sowieckie „Manewry” 155

Pożegnanie z ojczyzną 160

Posłowie 171

Indeks nazwisk 179

Table of Contents

Marszałek ROKOSSOWSKI

Rekomendacje

Słowo wstępne

Przedmowa

Od autora

Polak z urodzenia

Nadszedł rok 1914…

W Armii Czerwonej

Skarb Barona Ungerna

Na dalekim wschodzie

Posłowie

Indeks nazwisk

Spis treści