Bunt duszy polskiej. O twórczości politycznej i literackiej Romana Dmowskiego (z lat 1893-1934) - Krzysztof Kosiński

Bunt duszy polskiej. O twórczości politycznej i literackiej Romana Dmowskiego z lat 1893–1934 to obszerna i wielowymiarowa opowieść o myśli, pisarstwie i duchowym świecie Romana Dmowskiego. Krzysztof Kosiński ukazuje go nie tylko jako polityka i ideologa, ale przede wszystkim jako wybitnego pisarza politycznego, którego refleksje wyrastały z doświadczenia narodu walczącego o zachowanie własnej tożsamości.

Autor prowadzi czytelnika przez najważniejsze dzieła i idee Dmowskiego – od Myśli nowoczesnego Polaka, przez Podstawy polityki polskiej, aż po późne rozważania o państwie, cywilizacji, religii i kulturze. To zarazem fascynująca podróż przez historię polskich sporów ideowych przełomu XIX i XX wieku oraz próba odpowiedzi na pytanie, czym była i czym może być polskość.

Drugie, poprawione wydanie zostało rozszerzone o nowe źródła, uzupełnienia i korekty autora. Pierwsze wydanie książki zostało uhonorowane Nagrodą Literacką im. Józefa Mackiewicza w 2024 roku, zdobywając uznanie zarówno historyków, jak i czytelników zainteresowanych historią idei i dziejami polskiej myśli narodowej.

Bunt duszy polskiej to jedna z najważniejszych współczesnych publikacji poświęconych twórczości Dmowskiego – napisana z rozmachem, oparta na imponującej bazie źródłowej i zachęcająca do samodzielnego myślenia o historii, narodzie i kulturze.

Nie straciła aktualności konstatacja Piotra Wierzbickiego, wnuka Andrzeja, członka Ligi Narodowej, poczyniona jeszcze w latach osiemdziesiątych XX wieku: „Parę przychylnych zdań o Romanie Dmowskim, wybitnym mężu stanu i publicyście politycznym, jest naruszeniem tabu. Gdzieś w Warszawie, na jakimś seminarium, kilku absolutnie tak samo myślących kulturalnych panów wypracowało wspólną, odpowiedzialną i wyważoną ocenę dorobku Dmowskiego i do tego jeszcze załącznik, że aby uniknąć ocen błędnych, prawo do wspominania o Dmowskim otrzymują tylko oni. Potem biorą Dmowskiego na języki inni panowie z warszawskiej kawiarni. A w końcu okazuje się, że w szerokich kręgach polskiej inteligencji wyraz »endek« brzmi dziś jak obelga, oznacza osobnika podejrzanego, spod ciemnej gwiazdy, reakcjonistę, obskuranta i do tego kolaboranta”. Bywało i tak, że Dmowskiego w ogóle się nie czytało, lecz wydawało o nim aprioryczne sądy mające potwierdzać przynależność do tzw. sfery ludzi na pewnym poziomie. W rezultacie wie się na ogół o Dmowskim to, co wyobrażają sobie o nim jego krytycy czy przeciwnicy.

Ze wstępu

Autor ma zupełną rację wskazując, że «Dmowski zasługuje na czytanie». Prawdą jest niestety, że nie jest pisarzem politycznym czytanym, a także że się do tego przyczyniły czynniki politycznej natury, związane z utratą suwerenności przez Polskę w wyniku II wojny światowej, na co nałożyły się refleksy wcześniejszych walk politycznych. [...] Do przypominanych przez Autora gorzkich refleksji Piotra Wierzbickiego, który w połowie lat 80. skarżył się na klimat, w którym już parę przychylnych zdań staje się naruszeniem tabu, niewiele można dziś dodać. Może poza uwagą, że pod wieloma względami tabu działa dziś silniej niż wówczas. W rezultacie postać Dmowskiego znikła ze świadomości społecznej, to zaś, co się o nim wie, lub ściślej się wyrażając, co się z jego nazwiskiem kojarzy, stanowi rodzaj mozaiki, której elementy zaczerpnięte zostały z wizerunku, tworzonego przez jego przeciwników w toku walki politycznej. Zamiast wiedzy, reprodukowany jest zatem dawny hejt. Jako że w grę wchodzi postać wybitna, o wyjątkowych zasługach dla Polski, takiego stanu rzeczy nie można akceptować i każda wartościowa książka stanowi wymierny postęp.

prof. Krzysztof Kawalec

Książka prof. Krzysztofa Kosińskiego jest z pewnością ewenementem. O Romanie Dmowskim napisano wprawdzie kilka książek, ale wszystkie one są biografiami polityka, którego myśl i pisarstwo brane są pod uwagę jedynie w funkcji wyjaśnienia działania politycznego tego męża stanu. Kosiński napisał natomiast jako pierwszy monografię ukazującą Dmowskiego jako pisarza i myśliciela politycznego oraz przebytą przez niego drogę intelektualną.

prof. Jacek Bartyzel

To wspaniała rzecz, że ta książka się ukazała. (...) To miód na moje serce, ponieważ zaczynamy odwojowywać pamięć o czymś, co zostało zasypane niewiarygodną stertą bredni, głupot i to wspólnym wysiłkiem komunistów, inteligencji lewicowej, inteligencji uznawanej za prawicową żyjących w paradygmatach piłsudczykowskich... wszystkie brednie, które piłsudczycy nawypisywali w okresie międzywojennym, przeszły do III RP jako pamięć odzyskana. Tymczasem to były propagandowe kłamstwa. W tej książce opisano rzeczy, które kompletnie nie przebijają się do świadomości społecznej.

Rafał Ziemkiewicz

Po przeczytaniu książki ‘Bunt duszy polskiej’ mam wrażenie, że to najlepsza biografia polityczna Dmowskiego i poczucie, że przy wszystkich wadach i problemach II RP, byli tam prawdziwi, realni politycy i ludzie, którzy potrafili zdefiniować polski interes narodowy.

Paweł Lisicki