Hiszpania bohaterska - Jędrzej Giertych

Przyznaję, że z przykrością i uczuciem pewnego niesmaku przebywałem w Hiszpanii w roli obserwatora, o mało nie powiedziałem gapia, bezczynnie przyglądającego się bohaterstwu innych. Wszak to i o naszą przyszłość na tym przeciwległym krańcu Europy toczy się walka! Od zwycięstwa narodowców hiszpańskich zależą w niemałej mierze losy Europy, losy cywilizacji zachodniej, losy wiary katolickiej. A więc i nasze losy również!

Hiszpania, która stała się poligonem dla eksperymentów społeczno-politycznych, interesowała J. Giertycha również z punktu widzenia metod walki z, jak to często określał, „czerwonym” niebezpieczeństwem. Tak rozumiana waga dziejowa wojny na Półwyspie Iberyjskim nabierała dodatkowego kolorytu w chwili, kiedy postrzegano „dramat hiszpański” jako naukę dla obozu narodowego w Polsce, który „coraz więcej odpowiedzialności za losy Polski na swych barkach dźwiga, a który niedługo weźmie na siebie za nie odpowiedzialność wyłączną [...]”. Ten optymistyczny dla endecji akcent, o rychłym przejęciu władzy w państwie, wynikał z zastosowanej przez Giertycha metody porównawczej. Paralela Hiszpanii i Polski, która swoje tradycje czerpała jeszcze z XIX wieku, okazała się w przypadku Jędrzeja Giertycha metodą zawodną, bowiem była zastosowana do wydarzeń jemu współczesnych, których dynamizm utrudniał trafność bieżących sądów, a tym bardziej nie pozwalał na prorokowanie. Przepowiednie J. Giertycha, o zbliżającym się zwycięstwie endecja w II Rzeczypospolitej, mogą o tyle dziwić, jeśli zauważymy, że z respektem podchodził do „zagadnienia hiszpańskiego”:

Wdawanie się w jakiekolwiek proroctwa jest zawsze rzeczą ryzykowną. To też występować z prognostykami i przewidywaniami nie śmiem. Nie śmiem zwłaszcza dlatego, że widziałem tylko jedną walczącą stronę, a o stronie przeciwnej mam tylko informacje z drugiej ręki.

Kontekst polski, który wprowadził na karty Hiszpanii bohaterskiej Jędrzej Giertych, stanowi drugą warstwę poznawczą, obok „zagadnienia hiszpańskiego”. Dotyczy ona rodzimego obozu narodowego. J. Giertych sytuuje go w obszarze ugrupowań tradycjonalistycznych, stąd liczne porównania do karlistów hiszpańskich, odcinając się jednocześnie od skrajnych formacji, do których zalicza Ruch Narodowo-Radykalny.
Złożoność zagadnień poruszonych w Hiszpanii bohaterskiej decyduje o wartości książki. Stanowi ona cenne źródło do badań nad myślą polityczną nie tylko rodzimego obozu narodowego, ale również inteligencji II Rzeczypospolitej. Poruszane przez Jędrzeja Giertycha problemy ujęte zostały w sposób subiektywny, bo z punktu widzenia polityka, a przede wszystkim ideologa jednej z najpotężniejszych formacji polskiej sceny politycznej w XX-leciu międzywojennym. Tym też należy tłumaczyć bezgraniczną sympatię dla hiszpańskiego ruchu narodowego oraz poczynań generała Franco. Mimo to, należy pamiętać, że interpretacja wojny domowej w Hiszpanii, autorstwa J. Giertycha, w wielu miejscach, nie odbiega od tej przyjmowanej w historiografii.