Curriculum vitae - Jędrzej Giertych

Jędrzej Giertych (1903–1992) — dyplomata, polityk, ideolog, harcerz, historyk, publicysta, działacz katolicki, reprezentant młodego pokolenia narodowych–demokratów. Konglomerat słów określających autora Tragizmu losów Polski motywuje do szerszego zainteresowania się postacią, w zasadzie zapomnianą przez historyków, to jednak współkształtującą obraz młodego pokolenia, szczególnie w przededniu II wojny światowej. Symptomatyczną formą wyłomu z tego typu inercji wydaje się przedstawienie Czytelnikowi choćby głównych aspektów życiorysu Jędrzeja Giertycha, a takową rolę spełnia z pewnością jego Curriculum vitae, napisane w roku 1974 na emigracji w Wielkiej Brytanii.

Całość pracy została podzielona na osiem rozdziałów. Jednocześnie jest to zabieg wprowadzony przez autora niniejszego opracowania. Uważam bowiem, że tego typu rozgraniczenie poszczególnych etapów życia Jędrzeja Giertycha ułatwi odbiór materiału, a przede wszystkim, jaskrawe wydzielenie wątków jego działalności społeczno-politycznej, nakieruje, jak mniemam, uwagę potencjalnego odbiorcy na te aspekty drogi życiowej tego działacza narodowego, które w największym stopniu wpłynęły na jego losy oraz kształtowały go jako człowieka, a przede wszystkim jako Polaka-katolika.

Rozdział pierwszy został zatytułowany Rodzice oraz początki edukacji. Wymowność treści, jakie niesie przytoczony tytuł wyraźnie określa jego istotę.

W przypadku drugiego rozdziału, który nosi nazwę Okres II wojny światowej Czytelnik zapozna się nie tylko z perturbacjami rodziny Giertychów związanymi ze zmianą miejsca zamieszkania, lecz także z kontynuacją tematyki dotyczącej edukacji młodego Jędrzeja oraz początków jego fascynacji harcerstwem, która w pełni rozwinie się w latach dwudziestych.

Rozdział trzeci, najbardziej rozbudowany, Powrót do ojczyzny, wzbogaca informacje dotyczące edukacji oraz harcerstwa, o których Jędrzej Giertych informowała w dwóch poprzednich rozdziałach. Kolejna odsłona życiorysu Giertycha to także okres, w którym wkroczył do tzw. wielkiej polityki, tj. między innymi praca w Ministerstwie Spraw Zagranicznych na stanowisku attaché kulturalnego w Olsztynie. Ze względu na mnogość zagadnień uwzględnionych w rozdziale trzecim rozsądnym rozwiązaniem wydało się wprowadzenie podrozdziałów. Poza wspomnianą już problematyką udziału Jędrzeja Giertycha w pracach rodzimego Ministerstwa Spraw Zagranicznych na szczególną uwagę zasługuje aspekt jego inicjacji przystąpienia do polskiego obozu narodowego. Na płaszczyźnie zainteresowania działalnością tego obozu zrodziła sięswoista dla J. Giertycha absorpcja idei twórcy nacjonalizmu chrześcijańskiego na gruncie polskim, Romana Dmowskiego. Mentor wielu pokoleń narodowych demokratów z pewnością wywarł ogromny wpływ na sposób rozumienia polityki przez Jędrzeja Giertycha, jednak należy także pamiętać, że autor broszury My, nowe pokolenie, w momencie wyboru stronnictwa II Rzeczypospolitej, którego ideologię miał promować i propagować swoją osobą, był człowiekiem o ukształtowanej konstrukcji światopoglądowej. Jego wejście do struktur Obozu Wielkiej Polski pozwoliło zyskać narodowcom pisarza przede wszystkim katolickiego, którego publicystyka w dużej mierze oscylowała w okolicy zagadnień natury etycznej.
Rozdział trzeci obfituje również w takie zagadnienia jak przyjaźń — bo tak to określił Jędrzej Giertych — z wybitnym filozofem Feliksem Konecznym, a także niebywale istotny aspekt dla badań nad specyfiką stosunków w obozie narodowym na linii „młodzi”-„starzy”, co znalazło swoje odbicie w podrozdziale Wokół przeobrażeń w Obozie Narodowym. Dwa ostatnie podrozdziały traktują o służbie wojskowej oraz o stosunku Jędrzeja Giertycha do niej, a także o doświadczeniu, jakie już posiadał we wspomnianej materii, w chwili wybuchu II wojny światowej.

Rozdział czwarty stanowi niejako kompilację informacji dotyczących głównie powieści autorstwa Jędrzeja Giertycha. W mniejszym stopniu zawiera on również wzmianki o pisarstwie polityczno-historycznym, co niejako sam Autor wytłumaczył faktem, iż bibliografia jego prac była powszechnie znana.

Rozdział piąty nakreśla okoliczności rozłamu, do jakiego doszło w latach trzydziestych w obozie narodowym. Jędrzej Giertych ukazuje specyfikę secesji, a także atmosfery społeczno-politycznej panującej wówczas w II Rzeczypospolitej, czego znamiennym elementem, żywiołowo i barwnie opisanym przez Autora, było zamknięcie dziennika „Gazeta Warszawska” oraz zorganizowanie z tego tytułu manifestacji zwolenników sanacji.

Rozdział szósty stanowi niejako naturalną kontynuację rozdziału piątego, gdyż opiera się na deskrypcji zagadnienia konfliktu w obrębie Narodowej Demokracji w związku z tzw. rozbiorem Czechosłowacji w 1938 roku. „Sprawa Czechosłowacji” uwydatniła wyrazistość rozdźwięku, który wystąpił w obozie narodowym w przededniu II wojny światowej. Rozbieżność w pojmowaniu istoty zagadnień polityki zagranicznej oraz animozje personalne wpływały na polaryzację postaw w obrębie endecji. W myśl powyższego, skupiając się na postaci Jędrzeja Giertycha, można z całą mocą stwierdzić, że „sprawa Czechosłowacji” w 1938 roku stała się relewantnym aspektem kształtującym dalsze relacje na linii Jędrzej Giertych-Tadeusz Bielecki, których zły stan w dużej mierze zaważył na efektywności prac Stronnictwa Narodowego na obczyźnie, po II wojnie światowej. 

Rozdział siódmy przedstawia w zasadzie archetyp polskiego emigranta i zarazem banity politycznego. Jędrzej Giertych, najaktywniejszy z młodego pokolenia endeków, spadkobierca linii politycznej Romana Dmowskiego, musi odnaleźć się w roli księgarza, tudzież pracownika piekarni Wonderloaf. Predestynowany jednocześnie do roli naczelnego ideologa endecji na obczyźnie, głównie grupy uznającej myśl polityczną Dmowskiego za swoiste sacrum, nie zapomina o obowiązkach, jakie spoczywały na ojcu rodziny.

Rozdział ósmy, tj. Działalność polityczna na emigracji, w sposób syntetyczny ujmuje ogół działań natury politycznej Jędrzeja Giertycha na emigracji. 

Autor niniejszego opracowania zdecydował się na zachowania tytułu Curriculum Vitae, by nie komplikować kwestii pochodzenia materiału, który pod identyczną nazwą występuje w zbiorach PAN w Krakowie jako oryginał oraz w Bibliotece Kórnickiej PAN w formie kopii. Wprawdzie sam tekst nie posiada struktury charakterystycznej dla curriculum vitae, łącząc w sobie cechy zarówno życiorysu, jak i wspomnień, co przejawia się choćby w widocznej emocjonalności przy ocenie poszczególnych wydarzeń. Ingerencja edytorska została zredukowana do wydzielenia rozdziałów oraz podrozdziałów, atoli należy zaznaczyć, że płynność między nimi została poniekąd zachwiana przez miejscami achronologiczny sposób narracji zastosowany przez Jędrzeja Giertycha. Pozwolono sobie również na zachowanie uwag w nawiasach, co stanowi wprawdzie rozwiązanie charakterystyczne dla krajów anglosaskich, to jednak w przypadkuCurriculum vitae Jędrzeja Giertycha decyduje w dużej mierze o treści właściwej. Sprowadzenie tych uwag do przypisów zachwiałoby dynamizm całego wywodu.
W przypadku treści zawartej w przypisach skoncentrowano się na wyjaśnieniu szeregu nazwisk, zagadnień, których zasygnalizowanie przez Jędrzeja Giertycha wymagało choćby szczątkowego rozwinięcia oraz niektórych nazw geograficznych. Za wszelkie niedociągnięcia oraz braki, we wspomnianej wyżej materii, ponosi odpowiedzialność autor niniejszego opracowania.

Autor niniejszego opracowania pragnie wyrazić podziękowanie prof. Maciejowi Giertychowi oraz Dyrekcji Biblioteki Kórnickiej PAN za udostępnienie do celów wydawniczych CV Jędrzeja Giertycha.
Jednocześnie słowa wdzięczności kieruję w stronę mgr. Karola Dziudy, za pomoc techniczną w złożeniu tekstu oraz Słowo Wstępne, wzbogacające niniejsze opracowanie. 
Michał Andrzejczak 

SPIS TREŚCI 
Karol Dziuda: Słowo wstępne
Michał Andrzejczak: Przedmowa
ROZDZIAŁ I. Rodzice oraz początki edukacji
ROZDZIAŁ II. Okres I wojny światowej
ROZDZIAŁ III. Powrót do ojczyzny
1. Tułaczka, edukacja i harcerstwo
2. Działalność polityczna
3. W Ministerstwie Spraw Zagranicznych
4. Roman Dmowski
5. Przyjaźń z Feliksem Konecznym
6. Wokół przeobrażeń w obozie narodowym
7. Służba wojskowa
8. W obliczu wojny
ROZDZIAŁ IV. Pisarstwo
ROZDZIAŁ V. Rozłam
ROZDZIAŁ VI. Sprawa Czechosłowacji
ROZDZIAŁ VII. Na obczyźnie
ROZDZIAŁ VIII. Działalność polityczna na emigracji
INDEKS NAZWISK
INDEKS NAZW GEOGRAFICZNYCH