Makiaweliści, obrońcy wolności - James Burnham

Są książki, które utwierdzają czytelników w ich przekonaniach. Są też takie, które je burzą. Są też takie, które je burzą. Makiaweliści Jamesa Burnhama należą do tej drugiej kategorii.

Od chwili pierwszego wydania w 1943 roku książka ta nie przestaje drażnić. Drażni liberałów, ponieważ podważa ich wiarę w politykę opartą na dobrych intencjach. Drażni socjalistów, ponieważ obnaża złudzenie społeczeństwa pozbawionego elit. Irytuje konserwatystów, gdyż przypomina, że sama tradycja nie wystarczy, by powstrzymać procesy historyczne. Wyprowadza z równowagi idealistów wszelkiej maści, odbiera im bowiem ich najcenniejszą strefę komfortu – możliwość życzeniowego myślenia o rzeczywistości.

Mimo to w opinii wielu wybitnych znawców myśli politycznej Makiaweliści są dziełem fundamentalnym. Amerykański filozof i politolog Sidney Hook nazwał je po prostu „najważniejszą książką Burnhama”.

Autor nie pyta, jaka forma rządów jest moralnie najlepsza ani jaka ideologia zasługuje na zwycięstwo. Stawia pytanie znacznie głębsze, a zarazem bardziej kłopotliwe: jak naprawdę działa władza?

Polityka nie jest dziedziną szlachetnych deklaracji, lecz walką o zdobycie i utrzymanie przewagi. Programy, konstytucje, hasła, manifesty i ideologie są ważne nie dlatego, że wiernie opisują rzeczywistość, lecz dlatego, że kształtują zachowania ludzi. Kto chce zrozumieć politykę, nie może zatrzymać się na poziomie słów. Musi dotrzeć do interesów, zamiarów i mechanizmów, które się za nimi kryją.

Paradoksalnie właśnie dlatego Makiaweliści są jedną z najmocniejszych apologii wolności politycznej w myśli XX wieku. Burnham pokazuje, że wolności nie chronią wzniosłe liberalne deklaracje ani odwołania do „woli ludu”, lecz realistyczne rozpoznanie mechanizmów rządzenia. Tylko ten, kto je rozumie, potrafi dostrzec moment, w którym język wolności zaczyna służyć jej ograniczaniu.

Czytelnik nie znajdzie tu gotowych recept na idealne państwo ani pocieszenia płynącego z obietnic świetlanej przyszłości, składanych od dwóch stuleci przez kolejne ideologie. James Burnham daje mu coś znacznie cenniejszego – metodę odróżniania politycznej rzeczywistości od politycznej iluzji.

***

James Burnham (1905-1987) – amerykański filozof polityki, socjolog władzy i jeden z najważniejszych teoretyków elit XX wieku. Studiował filozofię na Uniwersytecie Princeton oraz w Oksfordzie. W młodości związany z ruchem trockistowskim, z czasem zerwał z marksizmem, poświęcając się analizie realnych mechanizmów władzy i dominacji. Autor przełomowej książki The Managerial Revolution: What is Happening in the World (1941), w której opisał wyłanianie się nowej klasy rządzącej – technokratów, menedżerów i administratorów – ponad tradycyjnymi podziałami ideologicznymi. W późniejszych pracach, m.in. The Machiavellians, rozwijał realistyczną teorię polityki inspirowaną Machiavellim, Paretą i Moską. W okresie zimnej wojny był wpływowym komentatorem i analitykiem strategicznym, związanym z kręgami amerykańskiej polityki zagranicznej oraz pismem „National Review”.

***
Życie polityczne mas oraz spójność społeczeństwa wymagają akceptacji mitów. Naukowe podejście do społeczeństwa nie pozwala wierzyć w ich prawdziwość. Przywódcy muszą jednak wyznawać mity, a nawet pielęgnować wiarę w nie, w przeciwnym razie struktura społeczna ulegnie rozpadowi, a oni sami zostaną obaleni. Krótko mówiąc, przywódcy, jeśli sami są naukowcami, muszą kłamać. Trudno jest przez cały czas okłamywać opinię publiczną, zachowując jednocześnie prywatnie obiektywny stosunek do prawdy. Co więcej, nie tylko jest to trudne, lecz często również nieskuteczne, ponieważ kłamstwa rzadko bywają przekonujące, gdy wypowiada się je z wewnętrznym rozdwojeniem. Istnieje zatem silna tendencja do tego, by oszukujący zaczęli oszukiwać samych siebie i uwierzyli we własne mity. Gdy do tego dochodzi, przestają kierować się naukowym podejściem. Szczerość zostaje okupiona utratą prawdy.

[...] Nasi przywódcy – nie tylko elity sprawujące władzę, lecz również te części elit, które wyrosły z ruchu robotniczego i stopniowo zdobywały coraz większe wpływy – w zdecydowanej większości kierują się w podejściu do najważniejszych problemów społecznych przesłankami nienaukowymi, a nawet antynaukowymi. Jednocześnie chętnie wykorzystują naukowe techniki do rozwiązywania węższych zagadnień związanych z manipulowaniem masami.

Programy, które głoszą, podobnie jak programy, które rzeczywiście realizują, pozbawione są realizmu, ponieważ nie uwzględniają ogólnego kierunku rozwoju właściwego naszej epoce. Zadowalają się nie tylko mitami, lecz także pozostałościami mitów dawno już przebrzmiałych. Nie uznają żadnej odpowiedzialności poza odpowiedzialnością wobec fikcji „mas”, będącej jedynie projekcją ich własnej, niczym nieskrępowanej woli władzy.

Fragment książki